ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Η πόλη και ο βασιλιάς – Εορτές και Τελετές για τον Όθωνα στο Ναύπλιο | Μαρία Βελιώτη – Γεωργοπούλου, Κοινωνική Ανθρωπολόγος. Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Ο Όθωνας, σε νεαρή ηλικία. Έργο, εκ του φυσικού, του Άγγλου ζωγράφου και περιηγητή Francis Hervé (1781-1850), ο οποίος συνάντησε των Όθωνα στο Ναύπλιο το 1833.

Η μεγαλειώδης τελετή που έλαβε χώρα κατά την άφιξη του Όθωνα στο Ναύπλιο στις 25 Ιανουαρίου/6 Φεβρουαρίου 1833 μπορεί να ήταν η πρώτη προς τιμήν του βασιλέα στην πόλη αλλά δεν ήταν η τελευταία. Στο Ναύπλιο τελούνταν κατ’ έτος – από την έλευση μέχρι την έξωση του Όθωνα – μια σειρά βασιλικών εορτών και τελετών, όπως προκύπτει από την πληθώρα των σχετικών εγγράφων που απόκεινται στο Αρχείο του Δήμου Ναυπλιέων της περιόδου 1835-1862,[1] και σποραδικά από άλλες αρχειακές πηγές.

Με αυτό το θέμα, λοιπόν, θα ασχοληθώ στην παρούσα μελέτη, τονίζοντας πως όσα θα ειπωθούν δεν αποτελούν εξαντλητική διερεύνηση του θέματος αλλά μια πρώτη προσέγγιση. Η σχετική έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί, καθώς αφορμή για ενασχόληση με το συγκεκριμένο θέμα, που με απασχολούσε, ωστόσο, από καιρό, υπήρξε τούτο το Συμπόσιο.

Μια επισήμανση: επειδή η παρούσα μελέτη βασίζεται κατ’ εξοχήν σε αρχειακό υλικό, είναι σίγουρο πως από την ανάλυση διαφεύγουν πολλά σημεία, κυρίως όσα έχουν σχέση με την πραγμάτωση των τελετών. Το πρόβλημα μετριάζεται κάπως, καθώς ένα μεγάλο μέρος των μελετηθέντων εγγράφων έχει συνταχθεί από τις Δημοτικές Αρχές. Τα έγγραφα αυτά, επειδή σχετίζονται άμεσα με τους πολίτες (πρόκειται για προσκλήσεις, αποφάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου, εντάλματα πληρωμών κ.λπ.), δίνουν τη δυνατότητα προσέγγισης του ζητήματος «εκ των έσω».

Η ανθρωπολογική σκέψη αρχικά συνέδεσε τις τελετές με τη θρησκεία στις «εξωτικές»/«πρωτόγονες», ως επί το πλείστον, κοινωνίες. Σχετικά πρόσφατα ασχολήθηκε και με τις μη θρησκευτικές, δηλαδή με τις κοσμικές τελετές των σύγχρονων «δυτικών» κοινωνιών, μέσα στη γενικότερη στροφή του ενδιαφέροντός της προς αυτές. Επιχειρώντας μια προσπάθεια οριοθέτησης,[2] μπορούμε να πούμε ότι οι τελετές συνίστανται σε ιδιαιτέρως επεξεργασμένες πολιτισμικές δημιουργίες με τυποποιημένο σε μεγάλο βαθμό περιεχόμενο, η οποιαδήποτε αλλαγή του οποίου είναι αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής. Συνοδεύονται από πράξεις συμβολικές, στις οποίες χρησιμοποιούνται, επίσης κατά τρόπο συμβολικό, αντικείμενα και είδη λόγου που ορισμένες φορές ανάγονται στο απώτατο παρελθόν.

Οι τελετές προϋποθέτουν τη συμμετοχή πολλών ατόμων, μέσω των οποίων διαιωνίζονται, καθώς περνούν από τη μια γενιά στην άλλη. Η συνεχής και αδιάλειπτη επανάληψη της τελετής, η κανονικότητα της τέλεσής της σε μια καθορισμένη χρονική στιγμή μαζί με το τυποποιημένο περιεχόμενό της συνιστούν παραμέτρους που είναι δεσμευτικές για την κοινότητα που την επιτελεί. Την επιτελεί, δηλαδή την πραγματώνει, μέσα από τη δράση, δράση παραστατική συχνά και αναπαραστατική, εν τέλει θεατρική, με σκοπό να αγγίξει το θυμικό και να εγείρει συναισθήματα. Στην παραστατική αυτή δράση, γνωστή ως «επιτέλεση»,[3] συμμετέχουν ενεργά τόσο οι πρωταγωνιστές, ως τελεστές, όσο και οι θεατές, ως συντελεστές. Δεν μπορεί να υπάρξει τελετή χωρίς το παραπάνω ζεύγος. Ακόμα και αν τελεστεί από τους τελεστές, το μήνυμά της ακυρώνεται, αν δεν υπάρχουν οι συντελεστές, οι αποδέκτες-επικυρωτές του μηνύματος.

Ο Bourdieu[4] μιλώντας για τις τελετές κάνει λόγο για τη νομιμοποίησή τους. Με άλλα λόγια η τελετή δεν είναι αυτοδιοικούμενη· πρέπει να υπάρχει μια ανώτερη αρχή για να τη νομιμοποιήσει, για παράδειγμα η Εκκλησία ή το κράτος.

Στην περίπτωση των οθωνικών εορτών και τελετών νομιμοποιητική αρχή είναι η βασιλική αρχή, που ταυτίζεται όμως με την κρατική. Μέσα από το πλέγμα αυτό οι τελετές που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο των βασιλικών εορτών, νομιμοποιούνται από τη βασιλική αρχή, αλλά συγχρόνως η νομιμοποίηση αυτή – με ό,τι αυτό συνεπάγεται στην πράξη – συμβάλλει στην ισχυροποίηση της μοναρχίας.

Άποψη του Ναυπλίου, επιχρωματισμένη λιθογραφία. Σχεδίασε εκ του φυσικού και χάραξε ο Théodose ή Théodore Achille Louis Vicomte du Moncel, Παρίσι, 1845.

Το Ναύπλιο ως επιτελεστική σκηνή για τον Όθωνα

Ο Όθωνας φέρνει με την έλευσή του την παράδοση των δυναστικών εορτών και τελετών της Ευρώπης. Τα «Αποβατήρια», όπως ονομάστηκε η τελετή της άφιξής του στο ελληνικό έδαφος, και ειδικότερα στην πόλη του Ναυπλίου, η οποία «πρώτη αύτη ηυτύχησε» να τον δεχτεί – κατά την τυπική φράση που επαναλαμβάνεται διαχρονικά καθ’ όλη την περίοδο της βασιλείας του στα σχετικά ντοκουμέντα – υπήρξαν, κατά πάσα πιθανότητα, η μεγαλοπρεπέστερη τελετή που γνώρισε η πόλη.

Πρόκειται για μια κοσμική κατά το μεγαλύτερο μέρος της τελετή, σπάνιο γεγονός στον ελληνικό χώρο της εποχής,[5] όπου οι τελετές ήταν κατά το πλείστον θρησκευτικές. Τα αρχειακά ντοκουμέντα,[6] οι σύγχρονες με το γεγονός γραπτές μαρτυρίες[7] αλλά και οι καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις του[8] είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικές όσον αφορά το εν πολλοίς δυτικό τυπικό, το οποίο «οργανώθηκε λεπτομερώς με βάση το τυπικό των ευρωπαϊκών αυλών».[9] Από το τυπικό αυτό σημειώνουμε ως κυριότερα μέρη του τα εξής:

– Τη ρίψη κανονιοβολισμών από τα φρούρια της πόλης και τα προσορμισθέντα πλοία σε κάθε κομβική στιγμή της τελετής.

– Την έφιππη διαδρομή του Όθωνα και των αντιβασιλέων, συνοδεία στρατιωτών, πολιτών, στρατιωτικών και πολιτικών αρχών από το σημείο της αποβίβασης μέχρι την πόλη.

– Την παράταξη των Βαυαρών στρατιωτών κατά μήκος της αμαξιτής οδού την οποία θα ακολουθούσε η πομπή.[10]

– Την υποδοχή του βασιλιά «εις το έμπροσθεν της πύλης της πόλεως θριαμβευτικόν τόξον»[11] από τους Δημογέροντες και την παράδοση των κλειδιών της πόλης από τον Φρούραρχο των συμμαχικών στρατευμάτων.

– Την είσοδο του βασιλιά στην πόλη και την υποδοχή του στον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γεωργίου από τις εκκλησιαστικές αρχές, την τέλεση δοξολογίας, την εκφώνηση πανηγυρικού και την επίδοση όρκου πίστεως στον βασιλιά.

– Τον σημαιοστολισμό με τις σημαίες των συμμαχικών δυνάμεων, του Βασιλείου της Βαυαρίας και του Βασιλείου της Ελλάδος.

– Την εκτέλεση «πολεμικής μουσικής» το βράδυ.[12]

– Τη φωταγώγηση της πόλης και των φρουρίων.[13]

Ένα χρόνο μετά, στις 25 Ιανουαρίου 1834, το Ναύπλιο εορτάζει, όντας ακόμα πρωτεύουσα του κράτους, την πρώτη επέτειο των Αποβατηρίων, που καθιερώθηκε ως βασιλική εορτή με το Βασιλικό Διάταγμα της 20ής Ιανουαρίου 1834.[14] Μέσω της επετείου ανατροφοδοτείται αλλά και διαμορφώνεται η μνήμη, καθώς το εορταζόμενο γεγονός «ξαναζωντανεύει» χάρη στην τελετή που συνοδεύει την επετειακή εορτή.

Η αποβίβαση του Όθωνα και του βαυαρικού στρατού στο Ναύπλιο το 1833. Επιχρωματισμένη λιθογραφία, Gustav Kraus (1804-1852).

Κατά την πρώτη αυτή επέτειο, το τελετουργικό των Αποβατηρίων περιλαμβάνει εκτός από τη δοξολογία στον μητροπολιτικό ναό της πόλης και τη φωταψία, και ένα καινούργιο στοιχείο: τη μετάβαση του βασιλιά με τη συνοδεία των Αρχών στο σημείο της πρώτης αποβίβασής του, εκεί που ο Όθωνας έθεσε «τον θεμέλιον λίθον τού εις ανάμνησιν των αποβατηρίων αυτού ανεγειρομένου δαπάναις του Δήμου Ναυπλιέων Μνημείου».[15] Το μνημείο δεν ανεγέρθηκε ποτέ, αλλά η μετάβαση στο σημείο των αποβάθμων και ο καλλωπισμός του χώρου αποτελούν στο εξής αναπόσπαστο τμήμα της τελετής των Αποβατηρίων, ανεξάρτητα από την παρουσία του βασιλιά, την οποία βέβαια πάντοτε επιδιώκουν οι τοπικές αρχές.

Έτσι, τον Ιανουάριο του 1835 αποστέλλεται πρεσβεία από Ναυπλιείς στην Αθήνα,[16] όπου από τα τέλη Σεπτεμβρίου 1834 είχε ήδη εγκατασταθεί ο βασιλιάς, για να τον παρακαλέσει να πανηγυρίσει στο Ναύπλιο τη δεύτερη επέτειο των Αποβατηρίων. Ο Όθωνας αποδέχτηκε την πρόσκληση και η επέτειος εορτάστηκε με δοξολογία, δημοτικό γεύμα και χορό στο Βουλευτικό.[17]

Η κίνηση αυτή σηματοδοτεί την έναρξη μιας σειράς αποστολών και παραπέμπει στην έννοια της στρατηγικής,[18] καθώς οι αποστολές αυτές επαναλαμβάνονται σταθερά μέσα στον χρόνο -έχοντας μια κανονικότητα – και στοχεύουν στην ικανοποίηση υλικών αλλά και συμβολικών συμφερόντων ενός κοινωνικού συνόλου, εν προκειμένω των Ναυπλιέων, μέσα σ’ ένα σύστημα συγκεκριμένων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών. Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου αποστέλλονται ανελλιπώς κατ’ έτος σε όλη τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα πρεσβείες, προκειμένου να «ικετεύσουν» τον βασιλιά να τους τιμήσει με την παρουσία του κατά την τέλεση διάφορων βασιλικών επετείων, κυρίως όμως των Αποβατηρίων.

Από το 1833 εορταζόταν στο Ναύπλιο και μια άλλη επέτειος του βασιλιά: η ημέρα των γενεθλίων του (20ή Μαΐου).[19] Αξίζει να αναφερθεί ότι για τα πρώτα γενέθλια του Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας στις 20 Μαΐου / 1 Ιουνίου 1833, ο ιατρός F. J. Μ. Waltenberg (1801-1851) συνέθεσε ένα ποίημα στο Μόναχο, το οποίο παραδόθηκε στον Όθωνα την ημέρα των γενεθλίων του στο Ναύπλιο. Το ποίημα αυτό αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αναφέρεται ως η πρώτη γερμανική ποιητική προσπάθεια υποβολής σεβασμού και απόδοσης τιμών στον ευρισκόμενο στην Ελλάδα βασιλιά Όθωνα.[20]

Στις 20 Μαΐου 1835 ο Όθωνας ενηλικιώνεται και παράλληλα με τα γενέθλιά του εορτάζεται η  μέρα «καθ’ ην […] η Α.Μ. αναλαμβάνει τας ηνίας του Βασιλείου».[21] Η εορτή της 20ής Μαΐου καθιερώνεται ως βασιλική με διπλό πάντα περιεχόμενο: τα γενέθλια του βασιλιά και την ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας. Οι Ναυπλιείς είχαν αποστείλει και πάλι πρεσβεία με την παράκληση η επίσημη τελετή να πραγματοποιηθεί στο Ναύπλιο. Η παράκληση αυτή δεν εισακούστηκε.[22]

Η τελευταία από τις εορτές προς τιμήν του Όθωνα είναι η ημέρα της ονομαστικής του εορτής (18η Σεπτεμβρίου), την οποία οι Ναυπλιείς ονομάζουν εθνική εορτή,[23] παρόλο που ούτε αυτή ούτε καμία άλλη βασιλική εορτή δεν έχει ανακηρυχθεί επισήμως ως εθνική.

Τον Οκτώβριο 1836 κατά προτροπή του Διοικητή προετοιμάζεται, και προφανώς τελείται, δοξολογία για τους γάμους του Όθωνα και της Αμαλίας, που πρόκειται να τελεστούν τον Νοέμβριο, καθώς και παράκληση «περί της όσον ούπω αισίας ελεύσεως της Α. Μ. μετά της βασιλίσσης». Το κείμενο υπογράφει ως Γραμματέας ο γνωστός Δ. Κ. Βυζάντιος.[24] Με την άφιξη των βασιλέων (2 Φεβρουαρίου 1837) τελείται νέα δοξολογία και φωτοχυσία στις 7.2.1837.[25] 

Αμαλία Μαρία-Φρειδερίκη

Την επόμενη χρονιά (1838) θα εορταστούν στο Ναύπλιο, πέραν των όσων εορτών έχουμε αναφέρει για τον Όθωνα – οι οποίες εορτάζονται διαχρονικά ανελλιπώς -, τα γενέθλια της βασίλισσας, στις 9 Δεκεμβρίου,[26] και η ονομαστική της εορτή, στις 25 Σεπτεμβρίου,[27] επέτειοι που φαίνεται να συγχέονται στη συνείδηση ακόμα και των προσώπων των Δημοτικών και Νομαρχιακών Αρχών.[28] Από το 1839 εορτάζεται η επέτειος της άφιξής της, στις 3 Φεβρουαρίου.[29]

Σε όλες αυτές τις τελετές προς τιμήν του βασιλιά και της βασίλισσας τα επαναλαμβανόμενα τελετουργικά μέρη είναι η δοξολογία, η φωταγώγηση της πόλης, ο στολισμός με μυρσίνες[30] και, μετά το 1839, η συμμετοχή των μαθητών.[31] Και οι εορτές προς τιμήν της βασίλισσας εορτάζονται όλες ανελλιπώς μέχρι το 1859, οπότε, προφανώς λόγω της αντικαθεστωτικής και συνεχώς διογκούμενης δυσαρέσκειας, καταργούνται με Βασιλικό Διάταγμα οι βασιλικές επέτειοι της ονομαστικής εορτής της 25ης Σεπτεμβρίου, της άφιξής της (3 Φεβρουαρίου), καθώς και της ονομαστικής εορτής του βασιλιά (18 Σεπτεμβρίου).[32]

Όμως το μεγάλο γεγονός το 1838 είναι η αναμενόμενη παρουσία του βασιλικού ζεύγους κατά την εορτή της επετείου των Αποβατηρίων. Λεπτομέρειες για τη σκηνοθεσία και τη σκηνογραφία της τελετής βρίσκουμε στο Πρακτικό του Δημοτικού Συμβουλίου,[33] σύμφωνα με το οποίο πρέπει:

– Να καθαριστεί η πόλη και να επισκευαστούν οι δρόμοι.

– Να στολιστεί όλη η σκάλα του Τελωνείου με στήλες από μυρσίνες και δάφνες εν είδει στοάς και να στηθεί μία αψίδα μπροστά στη θάλασσα. Να στηθούν, επίσης, αψίδες από μυρσίνες και δάφνες από το Τελωνείο μέχρι την Πύλη της Ξηράς και μία εκτός πόλεως, όπου αποφασιστεί.[34] Η αψίδα της Πλατείας να κατασκευαστεί έτσι ώστε να μπορεί να φωτιστεί και να σταθεί η μουσική.

– Να επιδιορθωθεί το μέρος των Αποβατηρίων, να στηθεί αποβάθρα, η οποία στη συνέχεια να στολιστεί με μυρσίνη και δάφνη, και «προπάντων να καθαρισθεί η βάση του ανδριάντος».[35] Τέλος, να στηθεί αψίδα και να στολιστεί με δάφνες, και να ετοιμαστεί το μέρος για να ψαλεί η δοξολογία.

– Να γίνει το βράδυ της ίδιας μέρας φωτοχυσία και χορός στο Βουλευτικό, το οποίο θα παραχωρηθεί γι’ αυτόν τον σκοπό,[36] καθόσον οι κάτοικοι του Δήμου του Ναυπλίου και όλης της Αργολίδας επιθυμούν να δουν εκ του πλησίον τη βασίλισσα.

Για την κάλυψη των δαπανών, ύψους 1.500 δρχ., λαμβάνονται 600 δρχ. από το Νοσοκομείο και 900 δρχ. από χρήματα που δανείζουν στον Δήμο ο Δήμαρχος Γ. Μ. Αντωνόπουλος, ο Δημοτικός Σύμβουλος Μ. Ιατρός, ο πρωτοκολλητής Β. Παυλίδης κ.ά.[37]

Για μια τόσο μεγαλειώδη εορτή ανάμεσα σε άλλες προετοιμασίες ο Δήμος χρειάστηκε για τον στολισμό τουλάχιστον μια «καϊκιά μυρτιών»,[38] που ζητήθηκε από τον Δήμαρχο του γειτονικού Τημενίου,[39] και «50 φορτώματα μυρτιών».[40] Για τη φωτοχυσία ο Δήμος προετίθετο, όπως φαίνεται από έγγραφό του προς τον Δήμαρχο Άργους, να προβεί στην προμήθεια «δύο χιλιάδων κεραμικών λύχνων μικροτάτων […] δι’ ελαίου αναπτομένων», που κατασκευάζονταν από τεχνίτες του Άργους.[41]

Ο Όθωνας και η ακολουθία του στο Ναύπλιο, 1833, J. Hochle – E. Wolf, λιθογραφία.

Το 1858 εορτάζεται η εικοσιπενταετηρίδα από την άφιξη του Όθωνα. Για λόγο που δεν γνωρίζω, ο φάκελος των βασιλικών τελετών του 1858 είναι πρωτοφανώς ισχνός,[42] αλλά η Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, που εκδίδεται στο Ναύπλιο, αφιερώνει αρκετές σελίδες στην επέτειο των Αποβατηρίων.[43]

Η εικοσιπενταετηρίδα των Αποβατηρίων εορτάστηκε στις 25 Ιανουαρίου 1858 στην Αθήνα, αφού η προγραμματισθείσα παρουσία του βασιλιά και της βασίλισσας στο Ναύπλιο κατά την ημέρα αυτή αναβλήθηκε, όπως αναφέρεται, λόγω αδιαθεσίας του Όθωνα και εξαιτίας της κακοκαιρίας.[44] Οι Ναυπλιείς πάντως ετοιμάζονταν πυρετωδώς για τον εορτασμό της εικοσιπενταετηρίδας, αν κρίνει κανείς από την προετοιμασία των πιο ευρύχωρων οικιών, μεταξύ των οποίων του Μ. Ιατρού και της Κ. Παπαλεξοπούλου, για τη φιλοξενία των πρέσβεων, των 800 ανθρώπων που εργάζονταν για την υποδοχή του βασιλιά και το ποσόν των 2.000 δρχ. που καθημερινά εδαπανάτο για την προετοιμασία της εορτής.[45] Πάντως την 25η Ιανουαρίου 1858 εορτάστηκαν τα Αποβατήρια στο Ναύπλιο και τον πανηγυρικό λόγο εξεφώνησε μπροστά σε πολυπληθές ακροατήριο ο Γυμνασιάρχης Χ. Παμπούκης.[46]

Ο Όθωνας, αφού παρευρέθηκε στον εορτασμό των Αποβατηρίων στην Αθήνα,[47] μετέβη στο Ναύπλιο στις 21 Φεβρουαρίου, όπου συμμετείχε στις εορταστικές τελετές και αναχώρησε στις 27 Φεβρουαρίου· δηλαδή το 1858 η πόλη του Ναυπλίου εόρτασε δύο φορές τα Αποβατήρια.

Ο εορτασμός της 21ης Φεβρουαρίου υπήρξε λαμπρός και λίαν παραστατικός.[48] Πέραν της τέλεσης της δοξολογίας, των συνηθισμένων κανονιοβολισμών, σημαιοστολισμών, στολισμών με δάφνες και μυρσίνες και φωταψιών, στην πόλη έγιναν και πολλές κατασκευές. Αψίδες στήθηκαν σε διάφορα σημεία της. Στην Πλατεία Συντάγματος ανεγέρθηκαν μεγάλα τετράγωνα προπύλαια. Υψώθηκαν δύο οβελίσκοι: ο ένας έφερε την ελληνική σημαία και τις σημαίες των προστάτιδων δυνάμεων στα Πέντε Αδέλφια και ο άλλος έφερε το ομοίωμα του βασιλιά στην κορυφή ζωγραφισμένο σε ξύλινο πίνακα στην Πλατεία των Ανακτόρων.

O προμαχώνας των «Πέντε Αδελφών», A. Haubenschmid, 1833-1834, Βαυαρικό Πολεμικό Μουσείο (Ingolstadt Bayerisches Armeemuseum).

Στην Πύλη του Οπλοστασίου στήθηκε «θριαμβευτική» αψίδα με τα λάφυρα και τις σημαίες του Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Η Πύλη της Θάλασσας στολίστηκε με δόρατα και όπλα, με τα εμβλήματα της Ελλάδας και της Βαυαρίας και με τις προτομές των βασιλέων. Επιγράμματα στα αρχαία ελληνικά στόλισαν τις προσόψεις των σπιτιών, των καταστημάτων, των δημόσιων κτηρίων και τις αψίδες. Γνωρίζουμε δύο από τους συντάκτες των επιγραμμάτων αυτών: τον καθηγητή των λατινικών Π. Κουπιτόρη[49] και τον Γυμνασιάρχη Χ. Παμπούκη.[50] Ο Όθωνας δεν παρέλειψε να επισκεφθεί τον τόπο των Αποβατηρίων την πρώτη ημέρα της άφιξής του.[51]

Οι Ναυπλιείς υποδέχθηκαν τον επί 25 χρόνια βασιλιά τους ως θριαμβευτή οργανώνοντας μια λαμπρή υποδοχή, όπως ακριβώς είχε συμβεί στις 25 Ιανουαρίου 1833. Επανειλημμένα και με διάφορους τρόπους ο εορτασμός των είκοσι πέντε χρόνων από την άφιξη του Όθωνα συσχετίστηκε με τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου και τον Αγώνα για την Ανεξαρτησία,[52] σε μια προσπάθεια η δυναστική αυτή εορτή να ερμηνευθεί ως εθνική.[53]

Η τελευταία επιτελεστική πράξη για τον Όθωνα διαδραματίζεται κατά την προετοιμασία και την τελετή της επετείου των Αποβατηρίων της 25ης Ιανουαρίου 1862, δηλαδή λίγες μόλις ημέρες πριν το εσπευσμένο ξέσπασμα της «Ναυπλιακής Επανάστασης» της 1ης Φεβρουαρίου. Ο Δήμαρχος Πολυχρόνης Ζαρειφόπουλος στέλνει έγγραφο στις 12 Ιανουαρίου προς τον Νομάρχη, με το οποίο του ανακοινώνει την απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου να εξουσιοδοτήσει τους βουλευτές Νικ. Παπαλεξόπουλο και Παναγιώτη Μ. Ιατρό[54] να εκφράσουν στον βασιλιά τις ευχές του Δήμου και όχι να τον «ικετεύσουν», κατά την παγιωμένη έκφραση, και να τον παρακαλέσουν να παραστεί στην τελετή των Αποβατηρίων στο Ναύπλιο.[55] Είναι η πρώτη φορά που δεν αποστέλλεται πρεσβεία Ναυπλιέων στον βασιλιά.

Η κίνηση αυτή δεν φαίνεται να προκαλεί υποψίες στον Νομάρχη Ροντόπουλο, αφού δεν αντιδρά και απευθύνει τα συνήθη έγγραφα προς το Δημοτικό Συμβούλιο, ζητώντας τη συνδρομή και τη συμμετοχή του Δήμου στον εορτασμό της επετείου.[56] Τη νύκτα της παραμονής η πόλη γεμίζει με αντικαθεστωτικές προκηρύξεις[57] και το νόημα της επετείου ανατρέπεται πλήρως: από επέτειος υπέρ του βασιλιά μετατρέπεται σε αντιβασιλική κίνηση.

Κατά την τελετή των Αποβατηρίων, που τελέστηκε κανονικά, ήταν έκδηλη η δυσαρέσκεια στα πρόσωπα των πολιτών και των αξιωματικών, πράγμα που φαίνεται ότι δεν διέλαθε της προσοχής του Νομάρχη.[58] Με δεδομένο ότι δεν υπάρχουν τεκμήρια που να παρέχουν λεπτομέρειες σχετικά με την τελετή της επετείου κατά τα ειωθότα με τη συμμετοχή του κόσμου, επιτρέπεται ίσως να υποθέσουμε ότι η τελετή περιορίστηκε σε στενό κύκλο και στα απολύτως απαραίτητα.

Οι συμβολισμοί: «οι απόβαθμοι του Όθωνα»

Τα σύμβολα σε όλες τους τις διαστάσεις (λόγος, αντικείμενα, πράξεις, τόποι) χρησιμοποιούνται κατ’ εξοχήν στις τελετές, καθώς γίνονται φορείς των μηνυμάτων της αρχής που τις εγκαθιδρύει με ένα πιο συγκεκριμένο, άρα και περισσότερο εύληπτο, τρόπο. Αξίζει να σταθούμε σε ένα σημείο της πρώτης τελετής των Αποβατηρίων, που έλαβε εξ αρχής συμβολικές διαστάσεις και έδωσε αφορμή για τη γένεση νέων συμβόλων. Πρόκειται για τους «απόβαθμους», τον τόπο αποβίβασης του νεαρού βασιλιά.

Ο Όθωνας αναφέρεται ότι αποβιβάστηκε σε ακτή του Αργολικού κόλπου απέναντι από το σημείο όπου, σύμφωνα με τον μύθο, αποβιβάστηκε ο βασιλιάς του Άργους Δαναός, όταν ήρθε από την Αίγυπτο.[59] Ήδη με τον τρόπο αυτό οι τόποι αποβίβασης και κυρίως οι δύο βασιλείς (Όθωνας-Δαναός) συνδέονται. Στα επόμενα όμως χρόνια ο τόπος αποβίβασης του Δαναού και ο τόπος αποβίβασης του Όθωνα ταυτίζονται.[60]

Είτε κατά τη μία είτε κατά την άλλη εκδοχή, η σύνδεση του Όθωνα με τον Δαναό αποσκοπεί -και αυτό καταγράφεται ρητά – στον παραλληλισμό του πολιτικού έργου των δύο βασιλέων: Ο Όθωνας είναι ο μετακενωτής στην Ελλάδα των στοιχείων του δυτικού πολιτισμού, κατ’ αναλογίαν προς τον Δαναό που θεωρείται ο κομιστής των πρώτων σπερμάτων του πολιτισμού από την Ανατολή στην Ελλάδα.[61]

Επιπλέον, ο Όθωνας παρουσιάζεται ως απόγονος του Δαναού – άρα ελληνικής καταγωγής – στον Λέανδρο, ένα επιστολικό μυθιστόρημα,[62] και σε ένα ποίημα του Παναγιώτη Σούτσου ( 1806-1868),[63] αλλά και πολύ αργότερα, κατά τον εορτασμό της εικοσιπενταετηρίδας της άφιξης του βασιλιά, το 1858, σε ένα επίγραμμα που ήρθε στο Ναύπλιο από την Αθήνα:[64]

Η γενεαλόγηση του νέου έλληνα βασιλιά με το Δαναό, το μυθικό βασιλιά

του Άργους και γενάρχη των Ελλήνων, από το νέο ποιητή του δεν ήταν τυχαία·

αποτελούσε μια λεπτομέρεια ολόκληρης της εθνικοϊδεολογικής σκηνοθεσίας

που είχε στηθεί για την υποδοχή του ξένου, όπως ο Δαναός, αλλά

ήδη πολιτογραφημένου «έλληνα» βασιλιά: Η αποβίβαση του Όθωνα είχε

πραγματοποιηθεί,[65] και αυτό ήταν ένα στοιχείο της ήδη συγκροτούμενης

«εθνικής» ιδεολογίας, σ’ ένα σημείο της Αργολίδας, που ονομαζόταν Απόβαθμοι

του Δαναού – σημείο στο οποίο είχε αποβιβαστεί, μαζί με τις 50

θυγατέρες του, ο μυθικός Δαναός φεύγοντας μακριά από την πατρίδα του

Αίγυπτο και τον αδελφό του που τον καταδίωκε.[66]

Όθων μελέτη – Νικηφόρος Λύτρας, Λάδι σε ξύλο 31 x 19 εκ.
Εθνική Πινακοθήκη & Μουσείο Αλ. Σούτζου
Κληροδότημα Αντωνίου Μπενάκη

Η συμμετοχή του λαού: οι συν-τελεστές

Η τελετή, όπως ήδη αναφέρθηκε, δεν νοείται χωρίς τους «θεατές» που με την παρουσία τους και την ενεργό συμμετοχή τους λειτουργούν ως συν-τελεστές. Οι συν-τελεστές είναι αυτοί που επικυρώνουν το μήνυμα της τελετής. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός τους τόσο πιο πετυχημένη θεωρείται η τελετή.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις τής μη αποδοχής της τελετής από το κοινό και της ανατροπής του μηνύματός της, όπως συνέβη κατά τον εορτασμό των Αποβατηρίων του 1862. «Η τελετή αποτελεί μεν ένα πεδίο επικοινωνίας και μια μορφή ελέγχου αλλά συντηρεί ισχυρά περιθώρια αμφισημίας και συνεπώς χώρο για εντάσεις».[67]

Στο Ναύπλιο η συμμετοχή του κόσμου στις βασιλικές εορτές φαίνεται ότι ήταν μεγάλη, τουλάχιστον όταν παρίστατο ο βασιλιάς. Τα Αποβατήρια του 1833 πρέπει να ήταν η πολυπληθέστερη τελετή, δεδομένου – πέραν της σπουδαιότητας του ίδιου του γεγονότος – και του μεγάλου πληθυσμού της πόλης που τότε αριθμούσε μαζί με την Πρόνοια περί τους 9.500 κατοίκους.[68]

Παραδίδεται ότι ο Όθωνας αποβιβάστηκε εν μέσω «των φρενιτιωδών επευφημιών του Λαού» που είχε πλημμυρίσει την πεδινή έκταση βόρεια του Παλαμηδιού εισχωρώντας μέχρι την αβαθή θάλασσα,[69] αφού για την υποδοχή είχαν έρθει όχι μόνο οι κάτοικοι του Ναυπλίου αλλά και κάτοικοι από τη γύρω περιοχή.[70] Αναλογικά σημαντική φαίνεται ότι ήταν η συμμετοχή του κόσμου στα Αποβατήρια του 1835,[71] του 1838[72] και του 1858.[73] Ας μην ξεχνάμε ότι οι βασιλικές τελετές αποτελούσαν – εκτός των άλλων- και ένα θέαμα που προσφερόταν δωρεάν και που, όπως όλες οι δημόσιες τελετές, θρησκευτικές και μη, διέκοπτε ευχάριστα τη ρουτίνα της καθημερινότητας.

Από την άλλη, η συμμετοχή του κόσμου αποτελούσε σοβαρό μέλημα των διοργανωτών. Έτσι, εντοπίσαμε προσπάθειες εξασφάλισης ύπαρξης κοινού μέσω δημοτικών διαταγών που αφορούσαν το κλείσιμο των εργαστηρίων και των καταστημάτων, π.χ. για την υποδοχή των βασιλέων το 1840.[74] Για την απρόσκοπτη, μάλιστα, συμμετοχή στις εορταστικές εκδηλώσεις με αφορμή το ίδιο γεγονός, ζητήθηκε από τον Φρούραρχο να ορίσει φρουρά, ώστε «να ανοίγει το παρακείμενο εις την Πύλην της Ξηράς πορτέλο κατά τη νύχτα της γιορτής οσάκις πολίται εκ του προαστείου της Προνοίας θέλουν να ανέλθωσι εις την Πόλιν προς διασκέδασιν ή να εξέλθωσι»,[75] διότι η Πύλη της Ξηράς έκλεινε στις 8.00 μ.μ. Η φωταγώγηση των οικιών, που αναφέρεται σε όλες τις βασιλικές τελετές, και τα 2.000 λυχνάρια που παραγγέλθηκαν το 1838 υποδηλώνουν επίσης την κινητοποίηση του ντόπιου πληθυσμού.

Το πόσο αυθόρμητη ήταν η συμμετοχή του κόσμου στις βασιλικές εορτές αποτελεί ένα ζητούμενο, αν κρίνουμε και από τη μαρτυρία του Γερμανού πρίγκιπα Pueckler, ο οποίος βρέθηκε το 1836 στην Πελοπόννησο τις ημέρες του εορτασμού των γενεθλίων και της πρώτης επετείου της ενθρόνισης του Όθωνα (20 Μαΐου / 1 Ιουνίου). «Στην Τριπολιτσά οι εορταστικές εκδηλώσεις προς εξύμνηση των γενεθλίων του βασιλιά[76] φαίνονταν αυθόρμητες και από καρδιάς. Αντίθετα, στο Άργος δεν μου άρεσε πως ήδη την παραμονή ένας ντελάλης πέρασε από όλους τους δρόμους ανακοινώνοντας ότι θα τιμωρηθεί με πρόστιμο όποιος θα εργασθεί την ημέρα της εορτής του βασιλιά».[77] Σύμφωνα, όμως, με την ίδια μαρτυρία, ο αγωνιστής Κολιόπουλος ή Πλαπούτας έδωσε μια μεγάλη εορτή στο σπίτι του στην Τριπολιτσά με αφορμή τον παραπάνω εορτασμό, στην οποία παρευρέθηκε ως καλεσμένος και ο Pueckler.[78]

Πάντως και οι δυο πλευρές, βασιλιάς και πόλη του Ναυπλίου, έχουν αμοιβαίες προσδοκίες από αυτή τη μακροχρόνια επιτελεστική σχέση. Οι βασιλικές τελετές, τις οποίες με τόση συνέπεια τελεί η πόλη, ανατροφοδοτούν τη συλλογική μνήμη, επιδεικνύουν τη βασιλική ισχύ, εδραιώνουν τον θρόνο. Ο βασιλιάς τονώνει όσα προειπώθηκαν με τις επισκέψεις του στην «αγαπημένη» του και «πιστή» πόλη. Και αυτή με τη σειρά της ευεργετείται από τον βασιλιά.

Πέρα από τα συμβολικά οφέλη που προκύπτουν από τα πρωτεία, το γεγονός δηλαδή ότι ο βασιλιάς πάτησε πρώτα το έδαφος αυτής της πόλης, όταν ήρθε στην Ελλάδα,[79] το Ναύπλιο ευεργετείται και υλικά. Το 1839 ο Όθωνας δωρίζει το «αρχαίον Ενετικόν τέμενος», προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως ναός από τους καθολικούς της πόλης.[80] Στην επέτειο των Αποβατηρίων του 1857 τίθεται ο θεμέλιος λίθος του κτηρίου του Γυμνασίου με την παρουσία βασιλικών αντιπροσώπων, κτήριο που θα χτιστεί με έξοδα κυρίως της κυβέρνησης.[81]

Για την υποδοχή των βασιλέων το 1858 ο τοπικός φιλοβασιλικός τύπος αναφέρει ότι «δεν είναι όμως αληθές, ότι εκ των δαπανωμένων διά την εορτήν δεν εκέρδισεν τίποτε ο λαός του Ναυπλίου, διότι 2.000 δραχμαί περίπου, καθ’ εκάστην διανέμονται εις τον εργατικόν πληθυσμόν, εργαζομένων 800 ανθρώπων εις τας προσπαρασκευάς της υποδοχής».[82]

Στο τέλος του 1860 αρχίζει η διάνοιξη τριών μεγάλων πυλών στο παραλιακό τείχος μετά από αίτηση της Δημοτικής Αρχής προς την κυβέρνηση, δεδομένου ότι υπήρχε μία μόνο πύλη προς τη θάλασσα. Τη δαπάνη του έργου, που ανερχόταν στο σοβαρό για την εποχή ποσό των 5.105,96 δρχ., ανέλαβε το Δημόσιο, γιατί τα οικονομικά του Δήμου βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση.[83]

Αλλά τον Φεβρουάριο του 1862 το Ναύπλιο εγείρεται κατά του βασιλιά του, ενώ ένα μόλις χρόνο πριν, το 1861, έχοντας τους ίδιους δημοτικούς άρχοντες εόρταζε τα Αποβατήρια. Κατά τη γνωστή συνήθεια είχε τότε αποσταλεί στην πρωτεύουσα αντιπροσωπεία, την οποία αποτελούσαν ο Δήμαρχος Πολυχρόνης Ζαρειφόπουλος, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Μιχαήλ Ιατρός και ο Δημοτικός Σύμβουλος Βασίλειος Κόκκινος -και οι τρεις από τα πλέον σημαίνοντα πρόσωπα της Επανάστασης του 1862- για να «ικετεύσωσι ταπεινώς μετά της προσηκούσης υποκλίσεως» τους βασιλείς να παραστούν στην επέτειο των Αποβατηρίων στο Ναύπλιο.[84] Μέσα σ’ ένα χρόνο όμως φαίνεται ότι κάποια πράγματα είχαν αλλάξει.

Αυτό που προέκυψε από την έρευνα είναι ότι οι εορτές προς τιμήν του Όθωνα και οι τελετές που τις συνόδευαν, δεν πήγαζαν, βέβαια, από τον λαό αν και αυτός ήταν ο κύριος αποδέκτης τους και ο επικυρωτής τους για 28 χρόνια. Επιβάλλονταν, ή καλύτερα «εγκαθιδρύονταν», για να χρησιμοποιήσω τον όρο που εισάγει ο Bourdieu[85] άνωθεν, μέσω των εγγράφων που απέστελλε η Διοίκηση προς τον Δήμο. Στα έγγραφα αυτά ο Νομάρχης υπενθύμιζε την έλευση της βασιλικής επετείου και ζητούσε από τον Δήμο να φροντίσει, ώστε αυτή να τελεστεί με την προσήκουσα μεγαλοπρέπεια.

Μέχρι το 1862 δεν διαφαίνεται να υπάρχει διαφωνία μεταξύ της Διοίκησης και του Δήμου σχετικά με την τέλεση των βασιλικών τελετών. Ακόμα και το 1843 όλες οι βασιλικές επέτειοι τελούνται κανονικά. Το 1862 όμως οι θέσεις του Δημοτικού Συμβουλίου και οι θέσεις της Διοίκησης όχι μόνο δεν ταυτίζονται, αλλά διαφέρουν ριζικά και τότε επέρχεται η ρήξη. Μια ρήξη σωβούσα, που τηρούσε στάση αναμονής και περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να εκδηλωθεί, όπως φάνηκε από τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε την επέτειο των Αποβατηρίων το 1862 το Δημοτικό Συμβούλιο.

Υποσημειώσεις

[1] Το Αρχείο του Δήμου Ναυπλιέων της περιόδου 1835-1899 απόκειται στα Γ.Α.Κ – Αρχεία Νομού Αργολίδας, με Αριθμό Βιβλίου Εισαγωγής (Α.Β.Ε.) 001 και Αριθμό Ειδικού Ευρετηρίου (Α.Ε.Ε.) ΔΗΜ.1.1. Βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, Ευρετήριο δημοτικού αρχείου Ναυπλίου (1828-1899), Αθήνα, Κ.Ν.Ε./Ε.Ι.Ε., 1984, σ. 22.

[2] Martine Segalen, Rίtes et rίtuels contemporaίns, Παρίσι, Nathan, 1998, σ. 4-6· Pieπe Bonte – Michel Izard, Dίctίonnaίre de l‘ethnologie et de l‘anthropologie, Παρίσι, Quadrige/PUF, 1991, σ. 630· Philippe Labuthe-Tolra και Jean-Pierre Warnier, Εθνολογία – Ανθρωπολογία, Αθήνα, Κριτική, 2003, σ. 198.

[3] Για την έννοια, το περιεχόμενο και τις κυριότερες ανθρωπολογικές θεωρίες για την επιτέλεση, βλ. Π. Κάβουρας, «Τα δρώμενα από εθνογραφική σκοπιά: μέθοδοι, τεχνικές και προβλήματα καταγραφής», Δρώμενα: Σύγχρονα Μέσα και Τεχνικές Καταγραφής τους, Πρακτικά Α ‘Διεθνούς Συνεδρίου Κέντρου Λαϊκών Δρωμένων Κομοτηνής, Κομοτηνή 1979, σ. 50-52.

[4] Pieπe Bourdieu, «Les rites comme actes d’institution», Actes de la recherche en scίences socίales 43 (Juin 1982), σ. 58-63.

[5] Για τις κοσμικές τελετουργίες στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, βλ. Χάρης Εξερτζόγλου, «Πολιτικές τελετουργίες στη νεώτερη Ελλάδα. Η μετακομιδή των οστών του Γρηγορίου Ε’ και η πεντηκονταετηρίδα της ελληνικής επανάστασης», Μνήμων, τ. 23 (2001), σ. 152-182· Χρ. Κουλούρη, «Γιορτάζοντας το έθνος: εθνικές επέτειοι στην Ελλάδα τον 19^ο αιώνα», Αθέατες όψεις της ιστορίας. Κείμενα αφιερωμένα στον Γιάνη Γιανουλόπουλο, Αθήνα, Ασίνη, 2012, σ. 181-210· Παναγιώτης Κιμουρτζής – Άννα Μανδηλαρά, «Εορτές και τελετές στο ελληνικό βασίλειο (1830-1862). Συμβολική εξουσία, συγκρότηση του κράτους, εκπαιδευτικοί θεσμοί», στο Γιώργος Σταμέλος (επιμ.), Για μια ποιητική του εκπαιδευτικού τοπίου, τ. Ι, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2011, σ. 190-216.

[6] Οι παρατιθέμενες πληροφορίες αντλούνται κυρίως από το πρόγραμμα της τελετής (Γ.Α.Κ. – Κεντρική Υπηρεσία, Αρχείο Ανακτορικών Περιόδου Όθωνος [ 1832-1862], φάκ. 341, λήψεις 63 και 66, διαθέσιμες στο http://arxeiomnimon.gak.gr/browse/resource.html?tab=tab02&id=3750&start=60, τελευταία επίσκεψη 15.09.2013). Επίσης, βλ. Βόλφγκανγκ Σεκ (Β.Σ.), «194. «Πρόγραμμα για την πανηγυρική άφιξη της Α. Μ. του βασιλέως και της Αντιβασιλείας […] στο Ναύπλιο», 25 Ιανουαρίου/ 6 Φεβρουαρίου 1833, Έντυπο σε γερμανική γλώσσα, Οττομπρούν, Μουσείο του Βασιλιά Όθωνα», Αθήνα-Μόναχο. Τέχνη και Πολιτισμός στη νέα Ελλάδα, Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου, 2000, σ. 480. Εξαιρετικά λεπτομερή είναι και τα σχέδια της υποδοχής. Σε ένα από αυτά (17 Νοεμβρίου 1832) δίνονται σαφείς εντολές που σχετίζονται με την κίνηση των πλοίων και τη συμμετοχή των τοπικών αρχών (Ύδρας, Σπετσών, Κρανιδίου και Ναυπλίου) από τη στιγμή της εισόδου των πλοίων στον Αργολικό κόλπο μέχρι την αποβίβαση της Αντιβασιλείας Γ.Α.Κ. – Κεντρική Υπηρεσία, Αρχείο Βλαχογιάννη, Γενική Γραμματεία, φάκ. 100/94). Σε άλλο σχέδιο περιγράφεται ο τόπος αποβίβασης της Αντιβασιλείας και η υποδοχή της εκ μέρους των αρχών. Επίσης, αναφέρεται ο στολισμός των δρόμων και η παράταξη των τιμητικών αγημάτων από τον τόπο αποβίβασης μέχρι τον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου, καθώς και η σειρά με την οποία θα κινηθεί η πομπή (Γ.Α.Κ. – Κεντρική Υπηρεσία, Αρχείο Βλαχογιάννη, Γενική Γραμματεία, φάκ. 100/94α). Τέλος, ο ιστορικός της Ναυπλίας Μιχαήλ Λαμπρυνίδης περιγράφει την άφιξη του Όθωνα και επιμένει στο τελετουργικό τυπικό παραθέτοντας εμβόλιμα αρχειακό υλικό· βλ. Μιχαήλ Γ. Λαμπρυνίδου, Η Ναυπλία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς, γ’ έκδοση, Ναύπλιο 1975, σ. 309-313

[7] Βλ. για παράδειγμα το απόσπασμα από τα Απομνημονεύματα του Χριστόφορου Νέζερ, που δημοσιεύονται στο Θεοδόσιος Σπ. Δημόπουλος, Ιστορία του Ναυπλίου, τ. Α’, Ναύπλιο, Δήμος Ναυπλιέων, 2010, σ. 644-645· Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Α’, Αθήνα 1894, σ. 357-358.

[8] Βλ. τον πίνακα και το σχέδιο του Peter von Hess, που απεικονίζουν τη στιγμή που ο Όθωνας πατά το ελληνικό έδαφος (Αθήνα-Μόναχο, ό.π., σ. 436 και 460) και βέβαια τον γνωστό -μεγάλων διαστάσεων – πίνακά του, που απεικονίζει την άφιξη του Όθωνα στο Ναύπλιο (Αθήνα-Μόναχο, ό.π., σ. 477-478 και Αφροδίτη Κούρια, Το Ναύπλιο των περιηγητών, Αθήνα, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, 2007, σ. 190-193). Βλ. επίσης, μια σειρά χαρακτικών, όπου απεικονίζονται σκηνές του σημαντικού αυτού γεγονότος (Α. Κούρια, ό.π., σ. 188-189 και 194-197).

[9] Χ. Κουλούρη, ό.π., σ. 192.

[10] Αναφέρονται 3.500 Βαυαροί στρατιώτες· Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 310-311.

[11] Ο Όθωνας εισήλθε στην πόλη από την Πύλη της Ξηράς, στην οποία είχε στηθεί «θριαμβευτική» αψίδα, «κατά σχέδιον του Συνταγματάρχου του Μηχανικού Θ. Βαλιάνου, […] εστολισμένη δι’ όπλων, δαφνών και μύρτων», πλαισιωμένη με επιγράμματα στα αρχαία ελληνικά· βλ. Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 310.

[12] Παιάνιζαν οι μπάντες της φρουράς, η γαλλική και η ελληνική, μέχρι τις 10 μ.μ.· Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 312.

[13] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 312.

[14] Δημοτικό Αρχείο Ναυπλίου (στο εξής Δ.Α.Ν.), 1835, φάκ. Ε9 (02). Οι αριθμοί μέσα στις παρενθέσεις αντιστοιχούν στα έγγραφα που εντοπίστηκαν στους φακέλους με την ένδειξη «Τελετές» και αφορούν τις βασιλικές εορτές και τελετές. Τα έγγραφα αυτά ψηφιοποιήθηκαν και αριθμήθηκαν για τις ανάγκες της έρευνας.

[15] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 325. Η ανέγερση μνημείου στο σημείο της αποβίβασης του Όθωνα στο ελληνικό έδαφος, παραπέμπει σε μια προσφιλέστατη τακτική του 19ου αιώνα, σύμφωνα με την οποία ανεγείρονται μνημεία για κάθε αξιομνημόνευτο γεγονός. Για παράδειγμα, ο Λουδοβίκος Α’, πατέρας του Όθωνα, ανήγειρε τρία μνημεία σε ανάμνηση του αποχαιρετισμού του Όθωνα από την πατρίδα του, τη Βαυαρία (βλ. το κείμενο της Ιωάννας Σπηλιοπούλου στον παρόντα τόμο, σ. 179-214). Ο Όθωνας ακολουθεί με τη σειρά του την τακτική του πατέρα του.

[16] Δ.Α.Ν., 1835, φάκ. Ε9 και Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 327.

[17] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 327.

[18] . Ρ. Bourdieu, Outlίne of α Theory of Practίce, Καίμπριτζ, Cambridge University Press, 1977, σ. 7-9, 36, 58-71.

[19] Γ.Α.Κ. -Αρχεία Νομού Αργολίδας, Αρχείο Επαρχιακής Δημογεροντίας Ναυπλίου (Α.Ε.Ε.: ΔΗΜ. 3.1), φ. 5.1.γ.1.36. Κατάσταση εξόδων με τίτλο «Λογαριασμός εξόδων των όσων έγιναν προς τιμήν των Γενεθλίων της Α. Υ. Μεγαλειότητος του Βασιλέως μας κατά την 20 Μαΐου».

[20] «Konig Otto zu Feier seines Namensfestes, Nauplia am 1. Juni 1833», CD Historίsche Volkslinder IV-Bayerίsche Geschichte im Lied, Μόναχο, Bezirk Oberbayerrn, Volksmusikarchiv und Volksmusikpflege, 2012, αρ. 8, σ. 15-17. Για μια ενδεικτική επισκόπηση των ποιητικών μαρτυριών για τη σχέση της ελληνικής ποίησης με τη βασιλική-αυλική εξουσία στα χρόνια του Όθωνα, βλ. Γ. Βελουδή, «Το στέμμα και η λύρα. Η αυλική ποίηση στην εποχή του Όθωνα (1832/33-1862)», Ελληνικά 51 (2001), σ. 335-362.

[21] Δ.Α.Ν., 1835, φάκ. 7 78 (03 01).

[22] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 327.

[23] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α(02 02) και (03 16).

[24] Δ.Α.Ν., 1836, φάκ. 7 78α (06β 01). Ο Δ. Κ. Βυζάντιος υπηρετούσε ως Γραμματέας της Διοίκησης και υπέγραψε το σχετικό έγγραφο λόγω απουσίας του Διοικητή.

[25] Δ.Α.Ν., 1837, φάκ. 25 84α (05 05).

[26] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (02 06).

[27] Δ.Α.Ν., 1839, φάκ. Ω 50α (13, 15 [01-02]).

[28] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (02 03) και Δ.Α.Ν., 1843, φάκ. Ω 50α (12).

[29] Δ.Α.Ν., 1839, φάκ. Ω 50 α (05).

[30] Δ.Α.Ν., 1840, φάκ. Ω 50β.

[31] Στην εορτή των Αποβατηρίων (Δ.Α.Ν., 1839, φάκ. Ω 50α [13 02]) και στην εορτή του ονόματος της βασίλισσας (Δ.Α.Ν., 1839, φάκ. Ω50α [13, 15 (01-02)]).

[32] Δ.Α.Ν., 1859, φάκ. Ψβ (03 02).

[33] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (10 01, 02, 03).

[34] Επειδή ο βασιλιάς θα αποβιβαζόταν στο λιμάνι, θα διέσχιζε την πόλη και στη συνέχεια θα επισκεπτόταν τον τόπο των Αποβατηρίων.

[35] Σωστότερα θα ήταν να γραφεί: «του σχεδιαζομένου να στηθεί ανδριάντος». Η ανέγερση του ανδριάντα του Όθωνα αποτέλεσε, όπως ήδη ειπώθηκε, απραγματοποίητη εξαγγελία. Το θέμα του ανδριάντα επανέρχεται σε τακτά χρονικά διαστήματα στο τελετουργικό προσκήνιο, όπως για παράδειγμα το 1843, που σκάπτεται χαντάκι για τον ίδιο πάντα σκοπό (Δ.Α.Ν., 1843, φάκ. Ω 50β).

[36] Το Βουλευτικό χρησιμοποιείτο τότε ως Δικαστήριο (Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α [03 02]).

[37] Οι οικονομικές δαπάνες αποτελούν μεγάλο κεφάλαιο των βασιλικών τελετών, το οποίο όμως δεν θα εξεταστεί σε αυτήν την πρώτη προσέγγιση του θέματος.

[38] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (03 03).

[39] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (03 07).

[40] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α(03 02).

[41] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (03 05).

[42] Περιλαμβάνει δύο μόνον έγγραφα, ενώ ο φάκελος του 1857 περιλαμβάνει 25 έγγραφα.

[43] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 63 (18.1.1858) και αρ. 64 (28.2.1858).

[44] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858)· Χαράλαμπος Παμπούκης, «Δ’ Λόγος εις την 25 Ιανουαρίου 1858, Τελουμένης της εικοσιπενταετηρίδος της βασιλείας Όθωνος Α’, εκφωνηθείς εν Ναυπλίω την 25 Ιανουαρίου 1858», στο Χ. Παμπούκης, Συνέχειαι Λόγων (από της 8 Ιουνίου 1853 μέχρι της 22 Μαΐου 1863), Αθήναι, εκ του τυπογραφείου Χ. Ν. Φιλαδελφέως, 1863, σ. 107· Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 333.

[45] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 63 (18.1.1858). Στο ίδιο φύλλο σε σχόλιό του ο υπεύθυνος σύνταξης Αναγ. Καράμπελας, από τον οποίο προέρχονται οι παραπάνω πληροφορίες, δεν παραλείπει να αναφέρει τα υπέρ του βασιλέως αισθήματα όχι μόνο της πόλης του Ναυπλίου αλλά και όλης της χώρας.

[46] Χ. Παμπούκης, ό.π., σ. 107-115.

[47] Στην Αθήνα είχαν μεταβεί και αρκετοί ξένοι υψηλοί προσκεκλημένοι, μεταξύ των οποίων και ο Μάουρερ· βλ. Δ.Α.Ν., 1858, φάκ. Ψ (02).

[48] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858)· Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 333-334.

[49] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858).

[50] Χ. Παμπούκης, ό.π., σ. 114-115.

[51] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858).

[52] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 63 (18.1.1858)· Χ. Παμπούκης, ό.π., σ. 108.

[53] Χ. Κουλούρη, «Γιορτάζοντας το έθνος», ό.π., σ. 203. Βέβαια, ήδη το 1838, όπως είδαμε, οι Ναυπλιείς ονομάζουν εθνική μία δυναστική εορτή, την ονομαστική εορτή του Όθωνα. Επίσης, ο Χ. Παμπούκης στον λόγο του για τον εορτασμό των Αποβατηρίων του 1843 γράφει: «Η πανήγυρις αύτη, ω Έλληνες, δεν είναι μόνον Εθνική, δεν είναι μόνο Βασιλική· είναι συνάμα εθνική τε και Βασιλική»· Χ. Παμπούκης, «Α. Λόγος Α’. Εις την 25 Ιανουαρίου 1843», στο Χ. Παμπούκης, Οι σωζόμενοι λόγοι μετά προλεγομένων περί συνθέσεως, Αθήναι, εκ του τυπογραφείου Χ. Ν. Φιλαδελφέως, 1852, σ. 132.

[54] Πρόκειται για τον ανδράδελφο της Καλλιόπης Παπαλεξοπούλου (Θ. Σπ. Δημόπουλος, Ιστορία του Ναυπλίου, τ. Α’, σ. 583-584) και τον γιο του Μιχαήλ Ιατρού αντίστοιχα, προσωπικότητες που, ως γνωστόν, συγκαταλέγονται μεταξύ των πρωτεργατών της «Ναυπλιακής Επανάστασης».

[55] Δ.Α.Ν., 1862, φάκ. Ψ (08).

[56] Η τελετή περιελάμβανε δοξολογία και μετάβαση στον τόπο της αποβίβασης του

Όθωνα, όπου θα ψαλλόταν εκ νέου δοξολογία (Δ.Α.Ν., 1862, φάκ. Ψ (04)).

[57] Βλ. το Υπόμνημα του Υπουργού των Εσωτερικών Χ. Χριστόπουλου, του οποίου απόσπασμα δημοσιεύει ο Αναστάσιος Γούναρης στον παρόντα τόμο, σ. 95-96.

[58] Ανώνυμος, Τα συμβάντα της Ναυπλιακής Επαναστάσεως […] υφ’ ενός Ναυπλιέως,

Αθήναι, εκ του τυπογραφείου Κ. Αντωνιάδου, 1862, σ. 8.

[59] «Πας κάτοικος του Ναυπλίου και της περιχώρου δυνάμενος μόνον να κινήση τους πόδας του μετέβη από πρωίας εις την έπαυλιν του Μιαούλη υπό την Τίρυνθα, ημίσειαν ώραν προς βορράν απέχουσαν της πόλεως, ένθα είχον παρασκευασθεί οι απόβαθμοι διά τον πρώτον Βασιλέα, τον εξ Ευρώπης εις αναβιώσασαν την Ελλάδα τα φώτα φέροντα και την εξασφάλισιν της αυτονομίας της. Εκεί βαδίζων και εγώ ανελογιζόμην ότι ακριβώς απέναντι της θέσεως ταύτης εις την Λερναίαν ακτήν εκείντο οι Απόβαθμοι του Δαναού του κομίσαντος εις την Ελλάδα εξ Ανατολής τα πρώτα σπέρματα του πολιτισμού» (Α. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 357-358).

[60] Βλ. το σκόπιμο φραστικό ολίσθημα του Παμπούκη με το οποίο οι δύο τόποι φαίνονται να συγχέονται (Χ. Παμπούκης, Οι σωζόμενοι λόγοι, ό.π., σ. 136). Επίσης, και ο Λαμπρυνίδης ταυτίζει πλήρως τους τόπους αποβίβασης του Δανού και του Όθωνα (Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 311)

[61] Α. Ρ. Ραγκαβής, ό.π., σ. 357-358· Χ. Παμπούκης, «Η’ Λόγος εις την 25 Ιανουαρίου 1847 εκφωνηθείς αυτοσχεδίως εν Ναυπλίω», στο Χ. Παμπούκης, Οι σωζόμενοι λόγοι, ό.π., σ. 214-215.

[62] Αναφέρεται από τον Γ. Βελουδή, «Το στέμμα και η λύρα», ό.π., σ. 343-344.

[63] Αναφέρεται από τον Γ. Βελουδή, στο ίδιο, σ. 342. Στο ποίημα αυτό ο Π. Σούτσος αποκαλεί τον Όθωνα γιο του Δαναού:

Χαίρε Όθων! Χαίρε, τέκνον ευτυχές της ειμαρμένης!

Χαίρε, Βασιλεύ Ελλάδος, Βασιλεύ της οικουμένης

ένδοξε και παλαιέ!

Ποία χειρ τα σπάργανά σου ως της κεφαλής Σου δέμα

Της αρχαιοτάτης χώρας Σ’ έθεσε το λαμπρόν στέμμα,

ω, του Δαναού υιέ.

[64] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858):

Ζήθι, Όθων τρισέβαστε, συν Αμαλίη πυκιμηδεί,

ζήτ’ άμφω πολλάς εις ετέων δεκάδας!

Αρχαίου Δαναού παίδες Δαναώ νέω ευχήν

τοίην σοι, Βασιλεύ, εκ καρδίης φέρομεν.

Ακτή δαρ κέλσας πάρος Άργεος ιπποβότοιο,

ήγαγες ειρήνην άμμι ευνομίην.

[65] Σωστότερα: θεωρήθηκε ότι είχε πραγματοποιηθεί.

[66] Γ. Βελουδής, ό.π., σ. 342.

[67] Χ. Εξερτζόγλου, «Πολιτικές τελετουργίες», ό.π., σ. 155.

[68] Σύμφωνα με την πιο κοντινή προς τον Ιανουάριο του 1833 απογραφή, η οποία δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως τον Μάιο του 1834 (αρ. φύλλου 19, 26.5.1834)

[69] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 311.

[70] Βλ. το απόσπασμα από τα Απομνημονεύματα του Χριστόφορου Νέζερ, που δημοσιεύονται στο Θ. Σπ. Δημόπουλος, Ιστορία του Ναυπλίου, ό.π., σ. 646. Επίσης, βλ. Α. Ρ. Ραγκαβής, ό.π., σ. 357-358.

[71] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 327.

[72] Δ.Α.Ν., 1838, φάκ. 19 52α (01 10 01-03).

[73] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 64 (28.2.1858)· Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 334, ο οποίος αναφέρει ότι στη διάρκεια της παραμονής του βασιλικού ζεύγους έγιναν εορτές και πανηγύρεις, στις οποίες συμμετείχε ο λαός του Ναυπλίου και των περιχώρων για να δει τους βασιλείς. Ανάμεσα σε άλλα δόθηκε και λαμπρός χορός με δημοτική δαπάνη στο Δημοτικό σχολείο αρρένων, στην Πλατεία Συντάγματος (Παλαιό τζαμί).

[74] Δ.Α.Ν., 1840, φάκ. Ω 50α (06).

[75] Δ.Α.Ν., 1840, φάκ. Ω 50α (06).

[76] «Έφθασα στην Τριπολιτσά όταν σκοτείνιαζε. Η πόλη ήταν στολισμένη με πυρσούς και λουλούδια για τον εορτασμό των γενεθλίων και της ενθρόνισης του βασιλιά και ήδη άρχισε ο φωτισμός […]. Στη στέγη ενός εξώστη είχαν τοποθετήσει μια χαλκογραφία του Όθωνα στεφανωμένη με δάφνη που φωτιζόταν από δύο τεράστιες λαμπάδες. Από κάτω, επιπλέον, περιστρέφονταν διαρκώς προς διαφορετικές κατευθύνσεις τρεις κύκλοι από πολύχρωμες λάμπες […]» (Hermann von Pueckler-Muskau, Suedoestlίcher Bίldersaal, τ. 3, Στουτγκάρδη, 1840/41, σ. 176-178. Η μετάφραση του αποσπάσματος είναι της Ρεγγίνας Quack-Μανουσάκη).

[77] Η. von Pueckler-Muskau, ό.π., σ. 176-178 (μετάφραση αποσπάσματος: Ρεγγίνα Quack-Μανουσάκη). Βλ. και Ρεγγίνα Quack-Μανουσάκη, «Ο Γερμανός πρίγκηπας Πύκλερ, ο «Πελοποννήσιος» », Πρακτικά Ζ’ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τ. Γ’, Αθήνα 2007, σ. 20.

[78] Ρεγγίνα Quack-Μανουσάκη, «Ήρωες και επεισόδια από την Ελληνική Επανάσταση κατά την αφήγηση του Γερμανού πρίγκηπα Πύκλερ», Μνημοσύνη 16 (2003-2005) σ. 110.

[79] Για παράδειγμα, αναφέρεται ότι μόνο στους αντιπροσώπους του Δήμου Ναυπλιέων «επετράπη εξαιρετικώς» να παρευρεθούν στην τελετή της ενθρόνισης του Όθωνα στην Αθήνα το 1835. Την ημέρα εκείνη μοιράστηκαν ως δώρο στους φτωχούς της πόλης 2.000 δρχ. από το Δημοτικό Ταμείο σε ανάμνηση του γεγονότος Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 327.

[80] Μ. Γ. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 328.

[81] Θ. Σπ. Δημόπουλος, Ιστορία του Ναυπλίου, ό.π., τ. Β’, σ. 100-101.

[82] Εφημερίς των Κοινωφελών Γνώσεων, αρ. 63 (18.1.1858).

[83] Θ. Σπ. Δημόπουλος, ό.π., σ. 114-115. Για το ίδιο έργο βλ. την ανακοίνωση της Μ.

Καρδαμίτση-Αδάμη σε αυτά τα Πρακτικά, σ. 344.

[84] Δ.Α.Ν., 1861, φάκ. Ψ (10 01, 02, 08) και Δ.Α.Ν., 1861, φάκ. Ψ (09 01, 02).

[85] Ρ. Bourdieu, «Les rites», ό.π., σ. 58-63. Προτιμώ τον όρο «εγκαθίδρυση» έναντι του όρου «εγκατάσταση» που έχει χρησιμοποιηθεί για τη μετάφραση της λέξης «institution» Ρ. Bourdieu, Γλώσσα και συμβολική εξουσία, Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1999, σ. 169-181.

Μαρία Βελιώτη – Γεωργοπούλου

Κοινωνική Ανθρωπολόγος – Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Ναυπλιακά Ανάλεκτα VIΙI, Πρακτικά Επιστημονικού Συμποσίου, «150 Χρόνια Ναυπλιακή Επανάσταση» Ναύπλιο, 2013.

* Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα και οι εικόνες που παρατίθενται στο κείμενο, οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη. 

Σχετικά θέματα:

• Ναυπλιακά (1862)
• Η Ναυπλιακή Επανάσταση του 1862: Μια νέα γενιά δημοκρατικών Ελλήνων
• Η Επανάσταση του 1862 και το Ναύπλιο
• Αντιπολίτευση στο οθωνικό καθεστώς και ρήξη: Η Ναυπλιακή Επανάσταση του 1862