Feeds:
Δημοσιεύσεις
Σχόλια

Posts Tagged ‘The First Hellenic Center of the Nation’

Άργος: Το πρώτον Ελληνικόν Κεντρικόν του Έθνους Σχολειόν. Κωνσταντίνα Βάρσου-Κραβαρτογιάννου. Φιλόλογος, Ψυχολόγος, Πανεπιστημίου Αθηνών.


 

Το θέμα της ύπαρξης σχολείου στο Άργoς από την προεπαναστατική ήδη περίοδο είναι ιδιαίτερα θελκτικό, διότι με την προσέγγισή του κατοχυρώνεται ένα ακόμη «μαρτύριον» σχετικά με την ημερήσια, «κανονική» παιδεία στην Τουρκοκρατία. Η προσωπικότητα του κρυφού σχολειού λειτούργησε καταλυτικά στη μαθητική και φοιτητική συνείδηση του μέσου Νεοέλληνα· στα πλαίσια της ιστορίας που διδάσκεται ακόμη στην μετεπαναστατική Ελλάδα, άδουμε όλοι το «φεγγαράκι μου λαμπρό», λησμονώντας  ή και αγνοώντας ότι κατά τον 16ο, 17ο και 18ο τουλάχιστον αιώνα στη σκλαβωμένη πατρίδα πρόβαιναν τακτικά και πανταχόθεν «αι αυγεριναί του ηλίου ακτίναι» – ως θα έλεγε κι ο Κάλβος.

Πως ήταν κάτι τέτοιο δυνατόν τη στιγμή που ο Τούρκος απαγόρευε κάθε τι Ελληνικό; Φαίνεται ότι οι αιτίες είναι αρκετά συγκεχυμένες, αφού και ο Τρύφων Ευαγγελίδης, αναζητώντας τες καταλήγει στο εύγλωττο συμπέρασμα «δια τούτο πάντως το πράγμα αποδοτέον εις θείαν τινά οικονομίαν», επιβεβαιώνοντας το σχόλιο του Gerlach ότι η αναγέννηση των γραμμάτων στην Ελλάδα υπήρξε όντως «ανέλπιστος». Η ισχύς του Πατριαρχείου που με τις δυναμικές αποφάσεις των Συνόδων του αποτέλεσε κράτος εν κράτει, η αυτοθυσία κοσμοκαλόγερων, που ακολούθησαν το παράδειγμα του Κοσμά του Αιτωλού, η μεγάλη πνευματική κίνηση στη Βενετία και γενικά στην ομογένεια και η επίδραση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού υπήρξαν μερικές από τις αιτίες που επέτρεψαν και διατήρησαν ζωντανή την εκπαιδευτική δραστηριότητα. Επιπλέον, μετά τα Ορλωφικά και τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, η Υψηλή Πύλη φαίνεται ότι έριξε αρκετό νερό στο κρασί της, επιτρέποντας άτυπα την ενίσχυση της παιδείας και την αλλεπάλληλη εμφάνιση λόγιων, διδασκάλων και συγγραφέων.

Μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα επιχειρώ ν’ ανασκευάσω τα δίκαια του Ελληνικού «φανερού» σχολείου χωρίς να προσβάλω στο ελάχιστο αυτά του κρυφού που απαιτείται ν’ αντιμετωπίζεται ως παράλληλο, ενίοτε κυρίαρχο γεγονός και ποτέ ως μύθος. Άλλωστε ο προσδιορισμός «κρυφό» μπορεί να εννοηθεί και ευρύτερα, αφού στο μυαλό σύγχρονων και μεταγενέστερων η ιδέα του νόμιμου και επιτρεπόμενου εκείνα τα χρόνια είναι απλώς αδιανόητη. Όλες οι δραστηριότητες τελούσαν υπό το καθεστώς του φόβου και λαμπρύνονταν κάτω απ’ το ενδεχόμενο μιας συνεχούς απειλής. Γι’ αυτό ακριβώς είναι συγκλονιστικό το ότι η Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα είχε σχολεία· όχι μόνον αυτά των μοναστηριών και των απομακρυσμένων εκκλησιών, όχι μόνον αυτά που φωτισμένοι ιδιώτες διατηρούσαν αλλά και άλλα, που συντηρούσε η απόφαση της κοινοτικής διοίκησης. Τα τελευταία αυτά αναδεικνύονται σε ουσιαστικό πρόπλασμα της στοιχειώδους και δωρεάν εκπαίδευσης.

Για τα σχολεία αυτά επίσημοι κατάλογοι δεν υπάρχουν, οι πληροφορίες των Ιστοριών της Ελληνικής Επανάστασης και των περιηγητών είναι σκόρπιες και συγκεχυμένες, ενώ πλήθος σοβαρών προσπαθειών που έχουν γίνει αποδεικνύουν απλώς ότι το θέμα δεν έχει κλείσει. Σε 210 τα υπολογίζει ο Μ. Παρανίκας και σε 600 ο Τρ. Ευαγγελίδης, ενώ οι Leon Maccas και Παύλος Καρολίδης θεωρούν ότι μέχρι του 1821, 2000 σχολεία λειτούργησαν στην Ελλάδα. Είναι γνωστή η γνώμη του Leake, σύμφωνα με την οποία από του 17ου αι. τα σχολεία είχαν πολλαπλασιασθεί, ώσπου δεν έμεινε κοινότητα Ελληνική που να μην έχει το σχολείο της. Προφανώς η Επανάσταση δεν στηρίχθηκε μόνο στα όπλα, αλλά κυρίως στο πνεύμα.

Να διευκρινίσω ότι αναφέρομαι σε σχολεία κοινά, απ’ αυτά που, θεωρούμενα «μικρά και ταπεινά», σκόπευαν στην εκμάθηση και τη διάδοση της γλώσσας, διδάσκοντας «οκτώηχον, Απόστολον, ψαλτήριον, Ωρολόγιον και αρίθμησιν, γραφήν, δε υπό την επιδειγμή του δασκάλου». Τέτοιο είναι και το ελληνικό σχολείο του Άργους που συστήθηκε το 1798, με πρωτοβουλία της οικογένειας Περρούκα. Απορίας άξιον παραμένει το γεγονός των περιορισμένων και συνοπτικών στο σχολείο του Άργους αναφορών (από τους κ.κ. Παπαδόπουλο, Παρανίκα, Ευαγγελίδη, Βαρδουνιώτη και Καμπούρογλου). Εξαίρεση και εξαιρετική συνεισφορά στη βιβλιογραφία αποτελεί η σπάνια έκδοση του Ιω. Ζεγκίνη, «Το Άργος δια μέσου των αιώνων». Θεσσαλονίκη 1948, στο οποίο κυρίως στηρίχθηκα. Υποψιάζομαι ότι πίσω απ’ την κακή αυτή βιβλιογραφική τύχη ελλοχεύει σκόπιμος υποτίμηση προς χάριν της εκτυφλωτικής λάμψης που έπρεπε να συνοδεύει την υστερότερη αναγέννηση των γραμμάτων στο Ναύπλιο.

[Σημ. Βιβλιοθήκης: Για το παραπάνω θέμα διαβάστε το αναλυτικό άρθρο του Δημ. Βαρδουνιώτη, στο «Αργολικόν Ημερολόγιον του 1910», : «Το εν Άργει Κεντρικόν Σχολείον της Ελλάδος».]

Όπως κι αν έχει το πράγμα, το σχολείο υπήρξε ένα από τα καλύτερα αντιπροσωπευτικά δείγματα της εποχής. Ακριβώς επειδή ιδρύθηκε από το «αρχοντικόν του Μωρέως Περρουκαίικον», οικογένεια που κατείχε τα πολιτικά και κοινωνικά σκήπτρα του Άργους, λειτουργούσε με σχετική ελευθερία και προοδευτικό πνεύμα. Στην οικογένεια ανήκαν έγκριτα μέλη, όπως ο Νικόλαος (βεκίλης της Επαρχίας παρά τη Πύλη) και μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο γυιός του Χαραλάμπης, πληρεξούσιος της Α’ Εθνικής Συνέλευσης και υπ. Οικονομικών κατά το 1823, αλλά και ο ακόμη σπουδαιότερος αδελφός αυτού Δημήτριος, γλωσσομαθής, με νομικές και πολιτικές σπουδές, επίσης βεκίλης, μέλος της Α’ Βουλής του Έθνους, πρώτος γραμματέας (υπουργός) των Εσωτερικών και δικαστικών, γερουσιαστής και μέλος της Δ’ και Ε’ Εθνοσυνελεύσεως. Σ’ αυτόν οφείλεται η νομοθεσία δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου του αρτισύτατου κράτους και η διοικητική διαίρεση της Πελοποννήσου.

[Σημ. Βιβλιοθήκης: Περούκας ή Μπερούκας Ιωάννης (†1821). Πρωτότοκος γιος του Νικόλαου Περούκα από το Άργος και εθνομάρτυρας. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Αναγνωσταρά το 1819. Είχε ιδρύσει το πρώτο νεοελληνικό σχολείο του Άργους το 1798, το σχολείο στεγάστηκε στο Μοναστήρι της Παναγίας της Κατακεκρυμμένης. Στα τέλη της Τουρκοκρατίας ή στις αρχές της Επανάστασης το σχολείο μεταφέρθηκε μέσα στο Άργος. Αργότερα, στις αρχές του 1825, το σχολείο μετατράπηκε σε κρατικό. Οι Ελληνικές αρχές του έδωσαν τον τίτλο «Το έν Άργει Κεντρικόν σχολείον της Ελλάδος». Αυτό το πνευματικό ίδρυμα του Άργους, μετά 27 χρόνια λειτουργίας και προσφοράς, ισοπεδώθηκε από τον Ιμπραήμ τον Ιούνιο του 1825].

 

Άποψη του Άργους. Χαρακτικό, Guillaume Abel Blouet (Γκιγιώμ Μπλουέ), 1829. Στη βορειοανατολική πλαγιά της Λάρισας το μοναστήρι της Παναγίας όπου στεγάστηκε το πρώτο νεοελληνικό σχολείο του Άργους το 1798.

 

Σε τέτοιες πλάτες στηρίχτηκε το σχολείο του Άργους, γεγονός που επαληθεύει την μαρτυρία του Gerlach ότι η ανοχή των κρατούντων δεν ήταν παρά ευνοϊκή προδιάθεση (επηρεασμός) από ισχυρότατους Έλληνες, ανώτερους λειτουργούς του κράτους, ανθρώπους μορφωμένους, απαραίτητους στους Τούρκους. Γνωρίζουμε ότι λειτούργησε από το 1805 ως το 1821 σχεδόν αδιακόπως με σχολάρχη τον Ησαΐα Καλαρά, «δάσκαλον σοφολογιώτατον εξ Αγιονορίου Νεμέας». Τα πρώτα δύο χρόνια δίδαξε ο πολύ αξιόλογος Βενιαμίν, μοναχός Πελοποννήσιος. Άλλα ονόματα δεν έχουν με βεβαιότητα πιστοποιηθεί. Το μάθημα γινόταν κυρίως πρωϊνές ώρες σε παιδιά από 5 η 6 χρόνων και πάνω, αγόρια και κορίτσια, χωρίς συγκεκριμένο πρόγραμμα. Σύμφωνα με τον Πέκιο, το σχολείο ήταν χτισμένο δυτικώς του Προδρόμου, κατά το σχέδιο των Αγγλικών σχολείων, ο χώρος του όμως δεν επαρκούσε για τους 200 μαθητές που φοιτούσαν εκεί. Εύπορη κυρία, καταγόμενη από τη Χίο, θέλησε να θεραπεύσει το πρόβλημα, κτίζοντας παραπλεύρως του κτιρίου «σχολή θηλέων» ώστε και ο αρχικός χώρος να αποσυμφορηθεί και τα κορίτσια να τυγχάνουν αγωγής χωριστής, αρμόζουσας προς το φύλο τους. Διαγιγνώσκει κανείς την επίδραση των ευρωπαϊκών αντιλήψεων που χαρακτηρίζονται τελικά από συντηρητισμό. Στην Ελλάδα που φλεγόταν από πρωτογενή και αυθόρμητο πόθο για γράμματα και ελευθερία, πρόβλημα χωριστής εκπαίδευσης δεν τίθεται, αποτελεί μάλλον ηθικό ψευτοδίλημμα.

Πιθανότατα, στο Άργος διδάχτηκαν πειραματικά, πρωτοποριακά για την εποχή τους βιβλία, τα πρώτα αλφαβητάρια η «Παιδαγωγίαι». Ως τέτοια βιβλία αναφέρονται «Η Χρήσιμος Παιδαγωγία προς τους Νέους επιθυμείν μαθείν τα ιερά γράμματα μετά επανορθώσεως και προσθήκης», πρώτη έκδοση, Βιέννη 1803 και το «Αλφαβητάριον Ευμαθείας» του Πολυζώη Κοντού, 1818. Βασική επιδίωξη αποτέλεσε η αντικατάσταση των τουρκογενών διαλέκτων από ενιαίο γλωσσικό ιδίωμα.

Η δωρεάν εκπαίδευση για αγόρια και κορίτσια με καλούς δασκάλους και σχετική επάρκεια διδακτικού υλικού ξεπερνά βέβαια κάθε προσδοκία, αλλά ας μην μας κάνει να πιστέψουμε ότι δεν υπήρχαν μελανά σημεία. Όπως στα περισσότερα σχολεία της εποχής, οι δάσκαλοι αμείβονταν λίγο η και καθόλου κι έτσι αναγκάζονταν να ασκήσουν παράλληλα διάφορα επαγγέλματα. Η αποστήθιση μέχρι τελικής εξαντλήσεως αποτελούσε τη βάση της διδασκαλίας και ενώ δεν έλειπαν οι έπαινοι και οι επιβραβεύσεις, οι τιμωρίες έπαιρναν συχνά τη μορφή βασανισμού, αντιγράφοντας δε τις μεθόδους του κατακτητή.

Η Εθνική Συνέλευση του Άστρους το 1823 ομιλεί ρητώς για ίδρυση σχολείου, εννοώντας την επαναλειτουργία αυτού που υπήρχε έως και την έναρξη της Επανάστασης. Στην εφημερίδα «Ο φίλος του Νόμου» του 1824, φύλλο 86, δημοσιεύεται το παρακάτω έγγραφο:

Βουλευτικόν Συνέδριον Τη 22 Δεκεμβρίου

Προεδρεύοντος του κ. Πανούτσου Νοταρά εκινήθη το περί της συστάσεως του εν Άργει σχολείου, κοινή γνώμη και αποφάσει της Συνελεύσεως, όθεν εστάλη προβούλευμα εις το Εκτελεστικόν μετά του θεσπίσματος το οποίον έχει επί λέξει ουτωσί:

Προσωρινή Διοίκησις της Ελλάδος

Επειδή η εν Άστρει συγκροτηθείσα Εθνική Συνέλευσις γνωρίζουσα καλώς, ότι δια της παιδείας, αυξάνουσιν, ευτυχούσιν, ενδυναμούνται και στερεούνται τα Έθνη, ενομοθέτησεν εις τον Οργανικόν νόμον §λζ’ ότι η δημόσιος εκπαίδευσις είναι υπό την προστασίαν του Βουλευτικού σώματος και §πζ’ ότι συστηματικώς  να οργανισθή η εκπαίδευσις της νεολαίας από την Διοίκησιν.

Το Βουλευτικόν εθεσπίσατο

Α’ Εις την πόλιν του Άργους να συσταθή σχολείον κεντρικόν της Ελληνικής Επικρατείας εις το οποίον να παρεισαχθώσι διαφορα είδη μαθήσεως.

Β’ Ο Υπ. των Εσωτερικών να ενεργήση το παρόν θέσπισμα.

Γ’ Το παρόν θέσπισμα να δημοσιευθή δια του τύπου και να καταχωρηθή εις τον Κώδικα των θεσπισμάτων.

Τη 22 Δεκεμβρίου 1824 εν Ναυπλίω

Ο Πρόεδρος                                                        Ο Β’ γραμματεύς

Παν. Νοταράς                                               Ανδρ. Παπαδόπουλος

 

Η απόφαση για τη σύσταση σχολείου λαμβάνεται ομόφωνα αφού η παιδεία αποτελεί την απαραίτητη, αν όχι μοναδική προϋπόθεση της ευημερίας, της ισχύος και γενικά της ευτυχίας των Εθνών. Αντίληψη που σήμερα ακούγεται αδιάφορη και κοινότοπη, όμως στα κρίσιμα εκείνα χρόνια ήταν προϊόν συγκλονιστικής διαύγειας και πολιτικής ωριμότητας. Προσέξτε το δυναμισμό και την εθνική περηφάνια του όρου «Ελληνική Επικράτεια» που ξεχειλίζει από υποσχέσεις αγωνιστικότητας προς τους αλύτρωτους.

Σε άλλο φύλλο της εφημ. «Ο φίλος του Νόμου» δημοσιεύεται παλαιότερη απόφαση του Βουλευτικού Σώματος να καταρτιστεί επιτροπή, αποτελούμενη από τους κ.κ. Γαζήν, Νοταράν, Κάββαν, Τρικούπην και Λιβέριον με σκοπό τη μελέτη και εφαρμογή σχεδίου «Περί της κοινής Παιδείας του Έθνους». Το σχέδιο έχει ήδη καταρτισθεί και παρουσιάζεται σε γενικές γραμμές. Οπωσδήποτε προβλέπονται τρεις βαθμίδες (δημώδους αγωγής, λυκείων και ανωτάτης παιδείας), τονίζεται όμως το εξής:

«Αλλ’ επειδή τοιούτον σχέδιον δεν είνε του παρόντος καιρού να βαλθή εις πράξιν καθ’ όλην την εκτασίν του, η επιτροπή περιορίζεται εις μόνον το πρώτον είδος, το οποίον κοινώς ονομαζόμενον Αλληλοδιδασκαλία, είναι αναγκαιότατον και κοινωφελέστατον εις την Ελλάδα, και εν ταυτώ ολιγοδάπανον δια την επικράτειαν και ανέξοδον δια τον μαθητήν προβάλλει δε να εισαχθή κατά τον ακόλουθον τρόπον.

Εις το Άργος ως ούσαν εκ των σημαντικωτέρων και υγιεστέρων πόλεων της Πελοποννήσου να συσταθή κατά το παρόν εν αλληλοδιδακτικόν σχολείον, το οποίον συγκροτηθέν καθώς πρέπει, μέλλει να χρησιμεύση ως μεγάλη πηγή, όθεν θέλουσιν εκρεύσει νάματα της αλληλοδιδασκαλίας, εις όλην την Ελληνικήν Επικράτειαν. Δια να κατορθωθή τούτο είνε αναγκαιότατον εκτός των εντοπίων και άλλων παίδων ν’ αφιερωθώσιν εις την οδηγίαν του διδασκάλου ολίγοι άξιοι και χρηστοήθεις νέοι, γυμνασμένοι οπωσούν εις την Ελληνικήν γλώσσαν, οι οποίοι τελειοποιηθέντες εντός ολίγου να στέλλωνται ως διδάσκαλοι εις άλλας επαρχίας, να τους διαδέχωνται εις το Άργος άλλοι και εκείνους πάλιν άλλοι, έως ου εκάστη επαρχία της Ελλάδος λάβη απ’ αυτό το σχολείο έναν διδάσκαλον […] Ούτω εξαπλώνεται γλήγωρα η δημώδης αύτη και κοινή παιδεία, η οποία ημπορεί μετά ταύτα να διαδοθή και εις τας κόρας». Φαίνεται επίσης ότι το σχολικό κτίριο του Άργος έχει επεκταθεί και ανακαινισθεί.

«Σάλα ευρύχωρος αναγκαιοί δια την παράδοσιν και τόπος κλεισμένος εις την διάχυσιν και σωματικήν γύμνασιν των νέων. Και τα δυό ταύτα έχει το σχολείο του Άργους».

Σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, επιστάτες αμίσθωτοι διορίζονται οι κ. Παρθένιος και Μ. Κάββας, ενώ Έφορος της Παιδείας ο κ. Γρηγόριος Κωνσταντάς. Είναι ακόμη βέβαιο, σύμφωνα με δημοσίευμα της 19ης Σεπτεμβρίου 1824 στο Ναύπλιο, ότι ο Γ. Γεννάδιος, άρτι επιστρέψας από της Οδησσού έγινε δεκτός με τιμές και διορίστηκε διδάσκαλος στο Άργος.

Όπως ήταν φυσικό πολύ σύντομα όλη αυτή η δραστηριότητα απέδωσε καρπούς:

 

«Ναύπλιον, 13/12/1825

Το εις το Άργος συσταθέν σχολείον της αλληλοδιδακτικής, επιδίδει θαυμασίως. Πολλοί νέοι αυθόρμητοι συνέτρεξαν πολλαχόθεν δια να διδαχθώσι την νέαν αυτή μέθοδον και διδαχθέντες, να την διδάξωσι και αυτοί εις άλλα μέρη της ελευθέρας Ελλάδος. Ο ζήλος και η επιμέλεια του διδασκάλου της σχολής κυρίου Δημ. Πλατανίτου, συναυξάνει, καθ’ όσον και ο αριθμός των μαθητών του, οι οποίοι κατά το παρόν αριθμούνται υπέρ τους 150. Εξ αυτών κι ο Ιωάσαφ Καΐρης, αδελφός του Θεοφίλου τελειοποιηθείς […] απήλθεν εις την πατρίδαν του, την Άνδρον, δια να σχολαρχήση εκεί. Έχομεν χρηστάς ελπίδας ότι εντός ολίγου θέλει διαδοθή η μάθησις εις όλην την επικράτειαν, κατά την ευχήν και επιθυμίαν των Ελλήνων».

Συνοψίζοντας, θεωρώ τη συμβολή του σχολείου του Άργους στην εκπαίδευση των νεοτέρων χρόνων καθοριστική όχι μόνον για την πρότυπο μορφή του (υπήρχαν και άλλα εφάμιλλα σε διάφορες περιοχές) η την αρχαιότητά του (που πολλές πόλεις ερίζουν). Το γεγονός ότι σχεδιάστηκε και λειτούργησε ως μήτρα εκπαιδευτικού προσωπικού είναι αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει. Χωρίς ίσως να το έχουν συνειδητοποιήσει, οι πρώτες εκείνες επιτροπές ίδρυσαν όχι απλώς ένα εκπαιδευτήριο πρώτης βαθμίδας αλλά μίαν άτυπο, πλην όμως πρότυπο Παιδαγωγικήν Ακαδημία.

Κυρίες και Κύριοι, οι πρόγονοί μας έβλεπαν μίαν αλήθεια μπροστά στην οποία εμείς συχνά εθελοτυφλούμε: Για να υπάρξει ελευθερία χρειάζεται παιδεία, αλλά για να υπάρξει παιδεία χρειάζονται δάσκαλοι.

 

Βιβλιογραφία


  1. Ιωάννου Ζεγκίνη, Το Άργος δια μέσου των αιώνων. Θεσσαλονίκη 1948.
  2. Ιωάννου Δημ. Ζουμά, «Η παιδεία κατά την τουρκοκρατίαν εις την περιοχήν των Σαλώνων (Αμφίσσης)» Τετράμηνα, τευχ. 34-35, Φθινόπωρο 1987, σσ. 2233-63.
  3. Ματθαίου K. Παρανίκα, Σχεδίασμα, Κωνσταντινούπολη 1867.
  4. Τρυφ. Ευαγγελίδου, Τα Ελληνικά σχολεία από της αλώσεως (1453) μέχρι του 1831. Αθήναι 1933.
  5. Τρυφ. Ευαγγελίδου, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Β’. Αθήναι 1936.
  6. Κυριάκου Σιμόπουλου, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τομ. Γ1, Αθήνα 1975.
  7. Δ. Βαρδουνιώτου – Δ.Γ. Καμπούρογλου, «Το σχολείον του Άργους», Αθηνά, τευχ. ΚΖ’, σσ. 215-8.
  8. Αχ. Α. Μανδρίκα, Κρυφό σχολείο. Μύθος η πραγματικότητα; Αθήνα 1992.
  9. Γεωργίου Φίνλεϋ, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, ελλ. μτφ. Αθήναι: Αφοί Τολίδη, χ.χ.
  10. Κων. Παπαρρηγοπούλου, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, [ανατ. Νίκα]. Αθήναι.
  11. Διονυσίου Κοκκίνου, Η Ελληνική Επανάστασις. Αθήναι: Μέλισσα, 1972.

 Κωνσταντίνα Βάρσου-Κραβαρτογιάννου

Φιλόλογος, Ψυχολόγος, Πανεπιστημίου Αθηνών.

 Πρακτικά του Ά Συνεδρίου Αργειακών Σπουδών, «Το Άργος κατά τον 19ο αιώνα», Άργος 5-7 Νοεμβρίου 2004, Έκδοση, «Σύλλογος Αργείων ο Δαναός», Άργος, 2009.

  

Σχετικά θέματα:

 

 

Read Full Post »