ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ο ελαιώνας του Λυγουριού και η εξέλιξή του από τον 14^ο στον 19^ο αιώνα – Αντώνης Ξυπολιάς

Ο ελαιώνας του Λυγουριού στην Αργολίδα, κοντά στην Αρχαία Επίδαυρο, καλύπτει μια απέραντη έκταση, αποτελώντας τη βάση για την παραγωγή του πιστοποιημένου ΠΟΠ (Προϊόν Ονομασίας Προέλευσης) ελαιολάδου «Λυγουριό Ασκληπιείου».

Στην περιοχή επικρατεί η ποικιλία «Μανάκι» ή «Αγουρομάνακο» σε ποσοστό 80%, ενώ η «Κορωνέϊκη» κατά 10% και η «Αθηνολιά» κατά 10%. Ο ελαιώνας αποτελεί σημαντικό πυλώνα της τοπικής οικονομίας και πολιτιστικής κληρονομιάς της Επιδαύρου…

Τεκμήρια του 14ου αιώνα δείχνουν ότι, στα χρόνια της φεουδαρχίας, οι ακτήμονες κάτοικοι του Λυγουριού καλλιεργούσαν με ξύλινο αλέτρι τα χωράφια του γαιοκτήμονα και απέδιδαν μέρος της συνολικής παραγωγής, το λεγόμενο γεώμορο.

Το φθινόπωρο του 1365, ο διοικητής του κάστρου του Παλαιού Λυγουριού Michali Pandea, [1], και ο Theodoro [2] διαχειριστής του ηγεμόνα της Καστελλανίας της Κορίνθου, κατέγραφαν σε ειδικά κατάστιχα το γεώμορο συνολικού του χωριού σε μόδι (μονάδα μέτρησης σιτηρών και ελιών) και την αντίστοιχη αξία τους σε υπέρπυρα. Από τα κατάστιχα προκύπτει ότι το κρασί αποτελούσε το προϊόν με τη μεγαλύτερη αξία [3], ενώ κυριότερη ήταν η παραγωγή δημητριακών. Για τις ελιές, το γεώμορο συνολικά στο χωριό ανερχόταν σε 2 και ¼ μόδι (περίπου 1.155 κιλά), ενώ συγκριτικά για τα χαρούπια έφτανε τα 2.825 κιλά [4].

Στα κατάστιχα δεν αναφέρεται φορολογία λαδιού στο Λυγουριό, ενώ στην Καλαμάτα που επίσης ανήκε στον ίδιο ηγεμόνα (τον φιορεντίνο Νικόλα Ατζαγιόλι), προκύπτει φόρος χρήσης των πέτρινων ελαιοσπαστήρων [5], στα ελαιοτριβεία της εποχής.

Τέτοιοι ελαιοσπαστήρες [ρωμαϊκοί ταρπητές] εντοπίζονται και σε πολλές θέσεις στην αγροτική έκταση του Λυγουριού, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι οι συνθήκες ανασφάλειας που επικράτησαν κατά τους 12ο  και 13ο  αιώνες [6] φαίνεται πως οδήγησαν τον τοπικό, διασκορπισμένο πληθυσμό να εγκαταλείψει την ύπαιθρο και να συγκεντρωθεί κοντά και κάτω από το κάστρο, στην οχυρή θέση στους πρόποδες του Αραχναίου όρους.

Τμήμα χάρτη της Αργολιδοκορινθίας του Αντώνη Μηλιαράκη, 1886, με τη θέση του σημερινού Λυγουριού.

Κατά τα πρώτα χρόνια της Α’ Τουρκοκρατίας, ο Οθωμανός κατακτητής κατέστρεψε την οχυρή θέση της περιοχής του κάστρου και υποχρέωσε τον τοπικό πληθυσμό να μετακινηθεί κοντά στις πιο παραγωγικές εκτάσεις, όπου σταδιακά διαμορφώθηκε ο σημερινός οικισμός.

Την περίοδο του σουλτάνου Σελήμ Α’, τα οθωμανικά φορολογικά τεφτέρια δεν καταγράφουν καμία φορολογία σε ελιές ή σε λάδι [7]. Πενήντα χρόνια αργότερα, μεταξύ 1566 και 1573, εμφανίζεται για πρώτη φορά φορολογία, στην παραγωγή λαδιού [8] [και όχι του καρπού της ελιάς]. Ο  φόρος στο  λάδι συνολικά στο Λυγουριό  ανερχόταν μόλις σε 10 λίτρες (3,2 κιλά), αξίας 50 άσπρων, όταν  η συνολική φορολογική απόδοση του χωριού έφτανε τα 9.900 άσπρα [9].

Κατά τα χρόνια της Β’ Ενετοκρατίας στην Πελοπόννησο (1686-1715), οι Βενετοί κατακτητές κατέβαλαν προσπάθειες να αυξήσουν την παραγωγικότητα της ελιάς και να ενισχύσουν το εμπόριο του λαδιού [10]. Παρά τις προσπάθειες αυτές, στο Λυγουριό, το 1705 καταγράφονται μόλις 62 ελαιόδεντρα [11] και το 1716, με την έναρξη της Β’ Τουρκοκρατίας, φορολογήθηκε το εισόδημα από την ελιά (και όχι από το λάδι). Σύμφωνα με τα φορολογικά στοιχεία, η δεκάτη στο Λυγουριό  έφτανε συνολικά τα 60 άσπρα, στο Αδάμι 80 άσπρα, στην Πιάδα (την Νέα Επίδαυρο) ανέρχονταν στα 4.600 άσπρα (ακτσέδες), ενώ στον συνοικισμό Μπουλμέτι ήταν μηδενική [12].

Τον 18ο αιώνα, το λάδι αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα εξαγωγικά προϊόντα της Πελοποννήσου, με κύριο προορισμό τη Γαλλία [13]. Ωστόσο, η χρήση του περιοριζόταν αποκλειστικά στη  σαπωνοποιία και στην κατεργασία του μαλλιού και του βαμβακιού για την παραγωγή υφασμάτων, χωρίς να χρησιμοποιείται καθόλου για διατροφικούς σκοπούς [14].

Κύριοι εξαγωγείς ήταν οι μουσουλμάνοι μεγαλοϊδιοκτήτες [15], οι οποίοι έλεγχαν μεγάλο μέρος της αγροτικής παραγωγής στην Πελοπόννησο. Ιδιαίτερα στο Λυγουριό, λίγο πριν από την Επανάσταση, είχαν στη νομή τους 6.110 ελαιόδεντρα κατανεμημένα σε 21 τοποθεσίες [16].

Την ίδια περίοδο, στην αγροτική έκταση του χωριού, όλοι οι χριστιανοί κάτοικοι κατείχαν συνολικά 2.960 ελαιόδεντρα, 539 ελιές είχε η μονή Αγίου Μερκουρίου [17], 627 η μονή Ταλαντίου [18] , 220 η μονή Καλαμίου, ενώ η μονή Τσιπιανών Τρίπολης είχε 15 ήμερες ελιές και 500 αγριελιές [19]. Επιπλέον, η μονή Βαρσών κατείχε 16 ελιές και όλη την έκταση στο Ιερό του Ασκληπιού [20], ενώ η μονή Χρέπας Τρίπολης είχε λίγες ελιές στην περιοχή του Αγίου Νικολάου, στον Χαραμό.

Τα Χρόνια της Επανάστασης

Όταν τον Μάρτιο του 1821 οι Τούρκοι εγκατέλειψαν το Λυγουριό, τα σπίτια τους στο χωριό ερήμωσαν, τα χωράφια, τα αμπέλια και τα ελαιόδεντρα εγκαταλείφθηκαν, ενώ ο μύλος στο Μπουλμέτι σταμάτησε να αλέθει. Σε σχετικό έγγραφο του πρώτου δημάρχου Λυγουριού (του Δήμου Λήσσης), Δημητρίου παππά Θανάση Καλούδη, αναφέρεται ότι οι κάτοικοι πίστευαν πως, μετά τη φυγή των Τούρκων, η τοπική Κοινότητα θα εξουσίαζε αυτά τα ακίνητα, η οποία και θα τα μοίραζε στους  κατοίκους [21].

Στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Νέας Επιδαύρου, το Δημόσιο, στο πλαίσιο του δικαιώματος του πολέμου, απέκτησε τη νομή και κυριότητα όλων των οθωμανικών ακινήτων και άρχισε να εισπράττει τα νενομισμένα δικαιώματα ήδη από το 1822 [22], σύμφωνα με εγκύκλιο της Πελοποννησιακής Γερουσίας της 4ης Απριλίου 1822.

Η διαδικασία είσπραξης προέβλεπε ότι όλες οι προσόδοι κάθε ελεύθερου χωριού κάθε χρονιάς θα ενοικιάζονταν σε ιδιώτη μέσω δημοπρασίας. Συγκεκριμένα, κάθε Μάρτιο γινόταν η δημοπρασία για τα δημητριακά, ενώ κάθε Σεπτέμβριο ακολουθούσε η δημοπρασία για το ελαιώνα.

Στο Ναύπλιο, ένας κήρυκας διαλαλούσε την ημέρα έναρξης της δημοπρασίας του εθνικού ελαιώνα του Λυγουριού σε όλες τις συνοικίες: στο Κουγιούμπαση, στην αγορά, έξω από το φρούριο και μέχρι την πύλη της θαλάσσης, ενώ παράλληλα τοιχοκολλούσε τη σχετική διακήρυξη [23].  Η δημοπρασία, που διεξαγόταν στο Υπουργείο Οικονομίας Ναυπλίου, ήταν ανοικτή και διαρκούσε τέσσερις συνεχόμενες ημέρες, με χρονομέτρη τη διάρκεια καύσης ενός κεριού κάθε ημέρα [24]. Κάθε ενδιαφερόμενος ιδιώτης-επενδυτής υπολόγιζε την συνολική παραγωγή του χωριού και προσέφερε μια ενιαία τιμή για τα προβλεπόμενα δικαιώματα παραγωγής. Κατά τη διάρκεια της παραγωγής, ο πλειοδότης και οι άνθρωποί του εισέπρατταν από τους καλλιεργητές 10% από τα ιδιόκτητα και 30% από τα εθνικά χωράφια και ελαιόδεντρα.

Θεοδώρητος Βρεσθένης (1787-1843). Ελαιογραφία, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Αγωνιστής της επανάστασης του 1821 και πολιτικό πρόσωπο των πρώτων ελεύθερων χρόνων του νέου ελληνικού κράτους.

Για τα χωριά όπου δεν υπήρχε κανένας ενδιαφερόμενος να ενοικιάσει τις προσόδους, σχετική απόφαση των Γερουσιαστών – δεσπότη Βρεσθένης (πρόεδρος), Γρηγορίου Δικαίου, Αναγνώστη Αναστασόπουλου και Αναγνώστη Ζέρβα – από το στρατόπεδο της Άρειας τον Ιούνιο του 1822, όριζε ότι οι πρόκριτοι του χωριού θα αναλάμβαναν οι ίδιοι τον ρόλο των ενοικιαστών και θα απέδιδαν τα δικαιώματα στο Εθνικό Ταμείο [25].

 Έτσι, τον ίδιο χρόνο, οι κάτοικοι του Λυγουριού Γιάννης Γκάτζιος, Λιάκος του Νικόλα (Λιακόπουλος) και Κωσταντής Καλούδης, σε συνεργασία με τον Χελιώτη Γιάννη Φυσικάρη, ενοικίασαν τα δικαιώματα του εθνικού ελαιώνα του Λυγουριού έναντι 2.800 γροσίων [26]. Ωστόσο, η παραγωγή του εθνικού ελαιώνα δεν ήταν καλή και τα εισπραχθέντα δικαιώματα ήταν λιγότερα από την αρχική προσφορά. Οι συνέταιροι διαφώνησαν, το Εθνικό Ταμείο έμεινε απλήρωτο και η υπόθεση κατέληξε στο Υπουργείο Δικαίου. Το υπουργείο απευθύνθηκε στον δεσπότη Δαμαλών Ιωνά, ζητώντας να προβεί στην ανάγνωση του φοβερού επιτίμιου, προκειμένου να αναδειχθεί η αλήθεια και να επιλυθεί η διαφορά [27].

Τον επόμενο χρόνο ανέλαβε την είσπραξη των προσόδων όλης της επαρχίας Ναυπλίου ο στρατηγός Δ. Πλαπούτας, ο οποίος υποχρέωσε τον Φυσικάρη να αποδώσει τα 2800 γρόσια και επειδή αυτός αρνήθηκε του πήρε με την βία «τα βόδια, το μουλάρι, το σιτάρι, τριακόσια επτά γρόσια και το μεταξωτό ζωνάρι» [28].

Το 1824, τρεις δημοπρασίες του εθνικού ελαιώνα του Λυγουριού απέβησαν άκαρπες. Σε μία από αυτές αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά ρολόι ως χρονομέτρης. Ωστόσο, κάποιοι διαμαρτυρήθηκαν ότι το ρολόι «έδειχνε τον χρόνο να κυλάει πιο γρήγορα». Τελικά, η δημοπρασία συνεχίστηκε με τη χρονομέτρηση της καύσης του κεριού και πλειοδότης αναδείχτηκε ο Αναγνώστης Λιατόπουλος, προσφέροντας 2.525 άσπρα [29].

Το 1825, ο καπετάν Κυριακούλης, πολιτάρχης της Τρίπολης, ανέλαβε την είσπραξη των δικαιωμάτων στο Λυγουριό. Ωστόσο, ήρθε σε διένεξη με τους κατοίκους σχετικά με τα εθνικά και τα ιδιόκτητα ελαιόδεντρα. Η υπόθεση οδηγήθηκε ξανά στην ανάγνωση του φοβερού επιτίμιου από τον δεσπότη Δαμαλών Ιωνά, προκειμένου να εξακριβωθεί η αλήθεια [30].

Στις εμπόλεμες εκείνες συνθήκες, ο καλλιεργητής – παραγωγός, εξαντλημένος, δύσπιστος και βασανισμένος από τα δεινά του πολέμου, έβλεπε στους ενοικιαστές των προσόδων του χωριού ιδιοτελείς εισπράκτορες και θεωρούσε τους φόρους από τους παραγωγούς ως δικαίωμα των κατακτητών και όχι του ελεύθερου ελληνικού κράτους [31].

Από την άλλη, οι ενοικιαστές, που αποσκοπούσαν στο μεγαλύτερο κέρδος, θεωρούσαν τους καλλιεργητές ως «αναρχικούς και άρπαγες που δεν δυσκολεύονται να κινηθούν εις φανερή απήθεια» [32]. Οι εντάσεις και τα κοινωνικά προβλήματα εντείνονταν λόγω της ιδιοποίησης των εθνικών εκτάσεων, όπου μερικοί κάτοικοι την έβλεπαν ευκαιρία κέρδους, ενώ άλλοι την αντιμετώπιζαν ως «ντροπή του Έθνους». Καθοριστικό ρόλο έπαιζε η δημογεροντία του χωριού [33], η οποία γνώριζε τα όρια και τις ιδιοκτησίες και φρόντιζε για τη διαδικασία είσπραξης κάθε χρονιάς.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο εθνικός ελαιώνας συχνά έμενε ακαλλιέργητος και παραμελημένος. Όπως ανέφεραν το 1827 οι πρόκριτοι του Λυγουριού Γιάννης Γκάτζιος και Θανάσης Δασκάλου πολλά δένδρα ήταν χωρίς φύλλα και είχαν καταστραφεί από διερχόμενους στρατιώτες [34].

Μετά την επανάσταση

Με διαταγή του Κυβερνήτη το 1831 [35] ζητήθηκε η δεκαετής ενοικίαση των εθνικών ελαιώνων κάθε χωριού. Την ίδια περίοδο ο στρατηγός ο  Αναγνώστης Καραγιαννόπουλος [36] ενοικίασε για δέκα χρόνια την εθνική γη Λυγουριού και ο Νικόλαος Γιαννακόπουλος που είχε χάνι στην Τρίπολη, ενοικίασε τους εθνικούς αμπελώνες [37]. Τον Μάιο του 1832, πλειοδότης στη δημοπρασία για την ενοικίαση του εθνικού ελαιώνα Λυγουριού [38], με τιμή 11.200 φοίνικες [39], αναδείχτηκε ο Γεώργιος Λεβέντης [40], ένας από τους πρωτεργάτες της Φιλικής Εταιρείας. Την εποχή εκείνη, ο Λεβέντης υπηρετούσε ως διοικητής στην Τήνο και μεταβίβασε το 25% των δικαιωμάτων στον Λυγουριάτη Αναστάση Λιάτα [41]. Η παραγωγή του πρώτου έτους ήταν μόλις «302 οκάδες λάδι, καθώς μεγάλο μέρος πήραν με την βία διερχόμενοι Ρουμελιώτες στρατιώτες και διασώθηκαν μόλις 65 οκάδες λάδι» [42] .

Τον ίδιο χρόνο, ο ελαιώνας του Λυγουριού απασχόλησε την Κυβέρνηση λόγω ασάφειας στη νομοθεσία για τον τρόπο φορολόγησης. Σύμφωνα με τον νόμο όταν ο ελαιώνας ήταν αραιά δένδρα (σποράδην), ο ενοικιαστής όφειλε να αποδώσει 30% της παραγωγής δημητριακών στον ενοικιαστή της γης του χωριού. Όταν ήταν πυκνός (συστάδην), έπρεπε να αποδώσει μόνο το 10% (έγγειο φόρο).

Στις 24 Μαΐου 1832, μετά από εισήγηση του Υπουργού Οικονομίας Α. Μαυροκορδάτου, η Κυβέρνηση (Γ. Κουντουριώτης [Πρ.], Δ. Ύψηλάντης,  Ιω. Κωλέττης, Κ. Μπότζαρης, Κ. Μεταξάς, Δ. Πλαπούτας) αποφάσισε ότι ο Λεβέντης έπρεπε να καταβάλλει 30% των δικαιωμάτων παραγωγής δημητριακών ανάμεσα στα εθνικά ελαιόδεντρα Λυγουριό. Στην ένσταση του Λεβέντη ορίστηκε επιτροπή ελέγχου του ελαιώνα. Τα μέλη της  περπάτησαν και μέτρησαν στρέμματα και ρίζες σε όλο τον εθνικό ελαιώνα. Κατέγραψε συνολικά 6.110 ελαιόδεντρα εθνικά.

Η επιτροπή αποφάνθηκε ότι στην συνολική έκταση του εθνικού ελαιώνα στις περιοχές Παλαιό Λυγουριό και Κοκκινόβραχο μόνο τα 287 στρέμματα μπορούσαν να καλλιεργηθούν και τα υπόλοιπα σε «έκταση δασώδη, πετρώδη» υπήρχαν σποραδικές ελιές που η πυκνή άγρια βλάστηση δεν επέτρεπε την καλλιέργεια δημητριακών. Στις περιοχές Μπουλμέτι, Αγιάννα, Κακούτη και γύρω στο χωριό, η καλλιέργεια ήταν εφικτή. Στον αναλυτικό πίνακα που συνέταξε η επιτροπή καταγράφεται η έκταση της κάθε περιοχής με εθνικές ελιές που μπορούσε να καλλιεργηθεί, η ποιότητα του εδάφους, τα  γύρω όρια, ο αριθμός των δένδρων, ενώ συντάχθηκαν σε κάποιες περιοχές και τοπογραφικά σχέδια [43].

Με βάση την έκθεση, ο υπουργός Μαυροκορδάτος πρότεινε και  η Κυβέρνηση αποφάσισε στις 6 Ιουνίου 1832 ότι στα 287 στρέμματα εθνικών ελαιοδέντρων, όπου υπήρχε δυνατότητα καλλιέργειας δημητριακών κλπ. ο Λεβέντης θα έδινε λόγω συνθηκών το  10% της παραγωγής.

Κατά τρόπο αξιοπρόσεκτο, στην εισήγηση του Μαυροκορδάτου αναφέρεται ότι η συνολική έκταση του εθνικού ελαιώνα Λυγουριού ανερχόταν μόλις σε 287 στρέμματα, αριθμός που συμπίπτει με εκείνον που είχε καθορίσει η αρμόδια επιτροπή ως καλλιεργήσιμη γη για τις περιοχές του Παλαιού Λυγουριού και του Κοκκινόβραχου. Αντιθέτως, οι λοιπές τοποθεσίες – Αγιάννα, Κακούτη, Μπουλμέτι και οι περιμετρικές εκτάσεις του χωριού – δεν περιλαμβάνονται στις καταγραφές ως καλλιεργήσιμες, γεγονός που είχε ως συνέπεια να απαλλάσσονται από φορολογικές υποχρεώσεις. Σε όλα δε τα επόμενα έγγραφα ο εθνικός ελαιώνας του Λυγουριού αναφέρεται με έκταση 287 στρέμματα. Η απόφαση ικανοποίησε τον Λεβέντη, ο οποίος συνέχισε να διεκδικεί και να δικαιολογεί τη μη καταβολή των οφειλομένων δόσεων του ενοικίου της κάθε χρονιάς. Έτσι σε έγγραφό του και σε μια περίοδο έντονων εμφύλιων αντιπαλοτήτων [44], κατηγορούσε τον ενοικιαστή των προσόδων της γης  του Λυγουριού ότι: «από Τσώκρην και Κολοκοτρώνην φρουρούμενος έλαβε εν βία το δικαίωμά μου κατά το 1832. Ο δε Τσώκρης εμποδίζων τους ανθρώπους μου να συνάξουν τον ελαιώνα, επειδή τον θεωρεί εθνικό έγινε αιτία να χαθεί σχεδόν το εισόδημά μου» [45].

Τα επόμενα χρόνια, ο Λεβέντης αδιαφόρησε για την καλλιέργεια και συντήρηση του ελαιώνα. Άφηνε τους ποιμένες να βόσκουν ελεύθερα στην γη του ελαιώνα [46], έναντι αμοιβής, όπως και την ανεξέλεγκτη εργασία σε καρβουνιάρηδες [47]. Ενοικίαζε δε τη γη σε ακτήμονες του χωριού για καλλιέργειες δημητριακών, από τους οποίους εισέπραττε το 15% της παραγωγής [48]. Η συνδυασμένη παραμέληση και η ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση είχαν ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση του εθνικού ελαιώνα. Το 1838, ο Υπουργός Οικονομίας κήρυξε τον Γ. Λεβέντη έκπτωτο για την εγκατάλειψη του εθνικού ελαιώνα και τη μη καταβολή των υποχρεώσεών του [49]. Έκπτωτοι κηρύχτηκαν επίσης οι ενοικιαστές των εθνικών γαιών και αμπελιών Λυγουριού [50], αλλά και «ο ιερέας της Φιλικής Εταιρείας» Ι. Κακουλίδης, που είχε αναλάβει την εικοσαετή ενοικίαση της μονής Αγίου Μερκουρίου.

Οι δυσκολίες της εποχής αποτυπώνονται χαρακτηριστικά σε επιστολή των κατοίκων του Λυγουριού και του Αδαμιού προς τον βασιλιά  Όθωνα (20 Ιανουαρίου 1840) [51]. Η επιστολή αυτή δείχνει τη δεινή οικονομική κατάσταση των αγροτών μετά τη σύσταση του ελληνικού κράτους. Οι κάτοικοι ήταν εξαρτημένοι  από τις καλλιέργειες, αλλά η έλλειψη σπόρων, κεφαλαίων και κρατικής στήριξης, καθώς και η τοκογλυφία, τους οδηγούσαν σε απόγνωση. Το μακροσκελές αίτημά τους προς τον Όθωνα εκτός από τις τροφές που ζητούσαν για τις οικογένειές τους που πεινούσαν ,είναι ενδεικτικό της ανάγκης για κρατική μέριμνα και οργάνωση της γεωργικής παραγωγής .

Το 1843, ο Δήμαρχος Επιδαύρου-Λυγουριού, Δημήτριος Καλούδης, ενέκρινε την εγκατάσταση καρβουνιάρηδων από την Κυνουρία στην περιοχή του Παλυγουριού. Ωστόσο, η ανεξέλεγκτη δραστηριότητά τους προκάλεσε σημαντική καταστροφή στη βλάστηση, γεγονός που οδήγησε στην παρέμβαση του δασάρχη Ναυπλίου [52]. Στην αναφορά του, ο δασάρχης σημείωνε χαρακτηριστικά ότι για κάθε ήμερη ελιά που απέμενε, υπήρχαν εκατό αγριελιές – ένδειξη της εκτεταμένης υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος και πρότεινε τη διαίρεση του ελαιώνα σε κομμάτια για πολυετή ενοικίαση σε δυνατούς καλλιεργητές του Λυγουριού [53].

Η ενοικίαση του εθνικού ελαιώνα είχε αποτύχει, τα δένδρα είχαν υποβαθμιστεί, ενώ  ο κόσμος της υπαίθρου ένιωθε ξένος από την ίδια του την πατρίδα. Το 1856 σε σχετικό διάταγμα επιτράπηκε η παραχώρηση αγριελιών σε όποιον ήθελε να τις μπολιάσει, με την υποχρέωση να εκχερσώσει το εκεί κτήμα και να καλλιεργεί τις ελιές. Μετά 12 χρόνια, το μισό κτήμα παρέμενε στον καλλιεργητή και το άλλο μισό επέστρεφε στο Δημόσιο, το οποίο μπορούσε να εξαγοράσει με διευκολύνσεις [54].

Το 1871, η Κυβέρνηση Κουμουνδούρου προχώρησε σε διανομή εθνικών γαιών σε ακτήμονες και μικροκαλλιεργητές, κυρίως σε όσους είχαν πολεμήσει στην Επανάσταση ή απογόνους τους, με τίτλους ιδιοκτησίας και χαμηλό τίμημα. Δεκάδες παραχωρητήρια του Υπουργείου Οικονομίας δόθηκαν τότε στις οικογένειες του Λυγουριού. Τα έγγραφα αυτά αναφέρουν την έκταση, τον αριθμό των ελαιόδεντρων, την αξία και τις δόσεις εξόφλησης. Η διανομή αυτή αποτέλεσε την πρώτη αγροτική μεταρρύθμιση και έθεσε τις βάσεις για τη δημιουργία του σύγχρονου ελαιώνα, που στήριξε την οικονομική ζωή των οικογενειών του Λυγουριού τα επόμενα χρόνια [55].

Ένα ακόμη  νομοσχέδιο για τις αγριελιές το 1880 προκάλεσε πολιτική αντιπαράθεση. Οι κάτοικοι του Λυγουριού μπολιάσανε τις αγριελιές του Παλυγουριού, αλλά η αρμόδια επιτροπή αποφάνθηκε ότι η έκταση ήταν δημόσιο κτήμα. Μετά από αντιδράσεις των κατοίκων, το υπουργείο ανακάλεσε την αρχική απόφαση, αναγνωρίζοντας τελικά τα δικαιώματα τους. Συνέπεσε όμως η προκήρυξη των εκλογών, το κλείσιμο της Βουλής και οι μέρες του Πάσχα. Η απόφαση καθυστέρησε να εκδοθεί και «το ζήτημα του ελαιώνα του παλαιού Λυγουριού», έγινε πρωτοσέλιδο άρθρο  στις εφημερίδες Ανεξαρτησία  και Πρόοδος Ναυπλίου με διαμετρικά αντίθετες απόψεις, για το ποιο κόμμα βοήθησε την επίλυση του [56].

Υποσημειώσεις

[1] Longnon και P. Topping, Documents sur le régime des terres dans la principauté de Morée au XIVe siècle (Παρίσι και Χάγη, 1969) σελ.176,177.

[2] J.Longnon-P.Topping, Documents…. 1969, σελ. 177 και  Burocrati del Principe d’Acaia. Note in margine all ‘organizzazione funzionaria di un Principato latino dei secoli XIII e Xiv –Federica Pessotto Acc. Sc. Torino-Atti Sc.Mor.

[3] Ελένη Σακελαρίου  Η αγροτική Οικονομία στο Αγιονόρι και στον Άγιο Βασίλειο [14^ος αιώνας] ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ τ.13-15 σελ.145 κ.ε.

[4] J. Longnon – P. Topping, Documents ….1969, σελ. 176,177.

[5] J. Longnon – P. Topping, Documents  ….1969, σελ.176,177.

[6] E. Athanassopoulos, Landscape Archaeology and the Nedieval Countryside [Princeton, NJ, 2016]; eadem Landscape Arcaeology of Medieval and PreModem Greece. The Case of Nemea, In Aegean Strategies Studies of Culture and Environment on the European Fringe ed P.N.Kardulias  and M.T.Shutes [Lanham,MD,1997], σελ.79-105.

[7]  Οθωμανικό Κατάστιχο TT 80 1512-1520.

[8] Οθωμανικό Κατάστιχο ΤΤ 456  1571-1572.

[9] Οθωμανικό Κατάστιχο ΤΤ 456 1571-1572.

[10] Βασίλης Κρεμμυδάς, «Το εμπόριο της Πελοποννήσου στο 18ον αιώνα [1715-1792], με βάση τα Γαλλικά αρχεία», Αθήναι, 1972.

[11] Ευτυχία Δ. Λιάτα , Το Ναύπλιο και η ενδοχώρα του από τον 17ο στον 18ο αιώνα, Αθήνα 2002, σελ.61.

[12] Οθωμανικό Κατάστιχο ΤΤ 145 1716.

[13] Βασιλ. Κρεμμυδάς, Το εμπόριο της Πελοποννήσου, Αθήναι 1972, σελ.144.

[14] Βασιλ. Κρεμμυδάς, Το εμπόριο …., Αθήναι 1972, σελ.144.

[15] Βασιλ. Κρεμμυδάς, Το εμπόριο …. Αθήναι 1972, σελ.144.

[16] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων Φ 2006.

[17] ΓΑΚ Μοναστηριακά  Φ 214.

[18] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 1833-1848,Υποφ. εκκλησιαστικά φ. 535 Μονή Καλαμίου. Πίνακας κινητών και ακινήτων κτημάτων της ιεράς μονής Καλαμίου Λήσσης και μονής Ταλαντίου.

[19] ΓΑΚ Μοναστηριακά  Φ 325.

[20] ΓΑΚ Μοναστηριακά Φ 226.

[21] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και μονοετείς ενοικιάσεις φθαρτών κτημάτων. Νομαρχία Αργολίδος Κορινθίας, Φ 2006.

[22] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα  Φ 2 Αργολίδος Κορινθίας Οικίες και οικόπεδα Φ 1624.

[23] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείο της Οικονομίας [Περίοδος Αγώνος] Φ 36.

[24] ΓΑΚ Αρχείο Υπουργείου της Οικονομίας [περιόδου Αγώνος] Φ 16.

[25] ΓΑΚ Αρχείο Γιάννη Βλαχογιάννη Β κατάλογος χειρογράφων 1 Υποφ. 46.

[26] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματεία Υπουργείου Εσωτερικών Φ 21 και  ΓΑΚ Υπουργείο της Οικονομίας [Περίοδος του Αγώνα] Φ 9.

[27] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Γραμματεία Υπουργείο Δικαίου [περιόδου Αγώνος]Φ 5 και Φ6.

[28] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Εσωτερικών [περιόδου Αγώνος] Φ 21.

[29] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Οικονομίας [περιόδου Αγώνος]Φ 19.

[30] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Θρησκείας  και Παιδείας,[περιόδου Αγώνος]Φ11Α.

[31] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Οικονομίας [περιόδου Αγώνος]  Φ 19 και ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Εσωτερικών  [περιόδου Αγώνος] Φ 13 και  ΓΑΚ  Αρχείο  Γραμματείας Υπουργείου Οικονομίας [περιόδου Ι. Καποδίστρια] Φ 20.

[32] ΓΑΚ Αρχείο Γενικής Γραμματείας[ περιόδου Ι. Καποδίστρια] Φ198.

[33] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείο Εσωτερικών Φ 43.

[34] ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου Οικονομίας [1822-1832] Φ95 και ΓΑΚ Αρχείο Γιάννη Βλαχογιάννη Αρχείο Αγώνος Φ 1 Εσωτερικών.

[35] ΓΑΚ Αρχείο Γενικής Γραμματείας περιόδου Ι. Καποδίστρια Φ 123.

[36] ΓΑΚ Αρχείο Γενικής Γραμματείας περιόδου Ι. Καποδίστρια Φ 44.

[37] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα, Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις φθαρτών κτημάτων Φ 2006.

[38] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα ,Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις φθαρτών κτημάτων Φ 2006.

[39] Τότε ίσχυε νέο νόμισμα ο φοίνικας, του οποίου η αξία ήταν 1 λίρα στερλίνα Αγγλίας, ισοδυναμούσε με 29,20 φοίνικες, βλ. ΓΑΚ  Αρχείο επιτροπής Οικονομίας  περιόδου Καποδίστρια Φ 1.

[40] Ο Λεβέντης γεννήθηκε στο Καρακοβούνι Κυνουρίας το 1790. Το 1812 διορίσθηκε διερμηνέας στο Ρώσικο προξενείο στο Ιάσιο και το 1817 διορίσθηκε στο ίδιο πρόξενος και ως είναι φυσικό γνωρίσθηκε με τους Έλληνες δασκάλους της Ακαδημίας του Βουκουρεστίου. Την περίοδο αυτή γνώρισε τους Ξάνθο, Σκουφά και Τσακάλωφ, μυήθηκε την Φιλική Εταιρεία από τον Π. Αναγνωστόπουλο και συνεργάσθηκε με τον Καραγιώργη  Σερβίας, Νέγρη, Γρηγόριο Δικαίο, Γιωργάκη Ολύμπιο, Γαλάτη  κλπ, Κλειώ Τεργέστης [Χαρίκλεια  κόρη Γ. Λεβέντη ]:φύλλο 215 30/11 Αυγούστου και 216 6/18 Αυγούστου 1865.

[41] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[42] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[43] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[44] ΓΑΚ Γενική Γραμματεία περιόδου Ι. Καποδίστρια  Φ 292,Φ 293.

[45] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων Φ 2006.

[46] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[47] ΓΑΚ Αρχείο Γιάννη Βλαχογιάννη Β Κατάλογος χειρογράφων Φ 146.

[48] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[49] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006 και ΓΑΚ Αρχείο Ανακτορικών περιόδου Όθωνος Φ 68.

[50] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα Πολυετείς και Μονοετείς ενοικιάσεις Εθνικών κτημάτων  Φ 2006.

[51] ΓΑΚ Αρχείο Ανακτορικών περιόδου Όθωνος Φ 48.

[52] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα, Μονοετείς και πολυετείς ενοικιάσεις εθνικών φθαρτών κτημάτων Φ 2014.

[53] ΓΑΚ Εθνικά κτήματα  Μονοετείς και πολυετείς ενοικιάσεις  εθνικών φθαρτών κτημάτων Φ 2014.

[54] Ν.ΤπΕ (395)/1856 (ΦΕΚ 79/1856] .

[55] Νόμος ΥΛΑ’ (25 Μαρτίου 1871).

[56] Εφημερίδα ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ Ναυπλίου υπ.αρ. 408 22 Μαρτίου 1885 και εφημερίδα  ΠΡΟΟΔΟΣ Ναυπλίου, 30 Μαρτίου 1885 και 4 Απριλίου 1885.

Αντώνης Ξυπολιάς

Αρχιτέκτονας

– Οι  επισημάνσεις με έντονα γράμματα και οι εικόνες που παρατίθενται στο κείμενο, οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη.

 Σχετικά θέματα:

• Το τοπωνύμιο Λιγουριό
• Το Λυγουριό λίγα χρονιά πριν την Επανάσταση του 1821
• Το Μεσαιωνικό Κάστρο του [Παλαιού] Λυγουριού
• Ελαιοκαλλιέργειες
• Η ελιά και το λάδι από την αρχαιότητα έως σήμερα