Μετονομασίες τοπωνυμίων και ένα άγνωστο κείμενο του Βαρδουνιώτη για την πλατεία Συντάγματος Ναυπλίου – Βασίλης Δωροβίνης
Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε και δημοσιεύτηκε από τον κ. Βασίλη Κ. Δωροβίνη (δικηγόρο, πολιτικό επιστήμονα και ιστορικό με ερευνητικές εργασίες στον τομέα της νεότερης ιστορίας) την Άνοιξη του 1992, στο περιοδικό «Απόπειρα λόγου και τέχνης» (τεύχος 3, τίτλος: «Μετονομασίες τοπωνυμίων και ένα άγνωστο κείμενο του Βαρδουνιώτη για την πλατεία Συντάγματος»). Οι αναφορές του συγγραφέα στην επικαιρότητα (όπως η μετονομασία του Λένινγκραντ σε Αγία Πετρούπολη το 1991) αντανακλούν το ιστορικό πλαίσιο της εποχής που γράφτηκε το άρθρο.
Η πρόσφατη κίνηση, μετά από δημοψήφισμα, για μετονομασία του Λένινγκραντ σε Αγία Πετρούπολη (12 Ιουνίου 1991), ανεξάρτητα από τη συναισθηματική φόρτιση και κάποια ερωτηματικά (αν γίνει αντικειμενική σύγκριση μεταξύ του τσάρου Πέτρου Α’ και του Λένιν), έθεσε στη διεθνή σκηνή, αυτή τη φορά, το θέμα των μετονομασιών τοπωνυμίων. Φαίνεται ότι οι μετονομασίες αυτές μπορούν να ενταχθούν σε βασικά ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά, πέρα από την έκφρασή τους ως δεικτών κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών.
Αν στρέψουμε την προσοχή μας στη νεότερη ελληνική και στην τοπική ιστορία της Αργολίδας, τείνω να πιστέψω ότι, πέρα από τα γενικά χαρακτηριστικά που με σχηματικό τρόπο αναφέραμε, μπορούμε να επισημάνουμε κάποια άλλα, γηγενή και ιδιαίτερα, στα οποία θα ήθελα να σταθώ, πριν παρουσιάσω κείμενο του Βαρδουνιώτη.

Η πλατεία Συντάγματος στο Ναύπλιο με το ενετικό Οπλοστάσιο (κτίσμα του 1713), το οποίο εκείνη την εποχή λειτουργούσε ως Στρατώνας ή Λέσχη αξιωματικών και από τη δεκαετία του 1930 στεγάζει το Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου. Το επιστολικό δελτάριο, ταχυδρομημένο το 1907, φέρει πεντάλεπτο γραμματόσημο της σειράς των Μεσοολυμπιακών Αγώνων του 1906.
Βασική τάση για μετονομασία τοπωνυμίων εκδηλώνεται νωρίς, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα. Οι προθέσεις δεν κρύβονται από τους υποστηρικτές της και είναι η επάνοδος κατά κύριο λόγο σε τοπωνύμια της αρχαίας εποχής, με προφανείς τους ιδεολογικούς σκοπούς. Στην πράξη το εγχείρημα αποδεικνύεται δυσκολότερο από όσο μας αφήνουν να πιστέψουμε τα φύλλα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως και αποφάσεις τοπικών κρατικών αρμοδίων. Αρκεί να ανατρέξει κανείς σε πολύ ενδιαφέρουσες αντιπαραθέσεις γνωμών, οι οποίες εκδηλώνονται ήδη πολύ νωρίς και παρουσιάζονται τεκμηριωμένες, ακόμα και στον τοπικό Τύπο.[1]
Θα πρέπει να αναφέρω ότι θέμα ονομασιών (και όχι μετονομασιών) οδών και πλατειών τίθεται ευθύς εξαρχής με την άφιξη του Καποδίστρια και ειδικά για το Ναύπλιο δηλώνεται αμέσως η έγκριση του Κυβερνήτη, με τη σύνταξη σχεδίου πόλεως από τον Σταμάτη Βούλγαρη, να τιμηθούν αγωνιστές του απελευθερωτικού αγώνα.[2]
Η επέκταση των ορίων του ελληνικού κράτους, κυρίως με την προσάρτηση τμήματος της Ηπείρου και της Θεσσαλίας (1881), αναζωπυρώνει το θέμα των μετονομασιών, αλλά και ωθεί διανοουμένους της περιωπής ενός Μηλιαράκη (με άρθρα του αλλά και με το σημαντικό έργο του για τη γεωγραφία της Αργολιδοκορινθίας) ή ενός Δημ. Βικέλα να αντιπαρατεθούν έντονα προς την επαναφορά στους αρχαίους και στην εξαφάνιση των ιστορικών τοπωνυμίων. Από το ταξιδιωτικό έργο του δεύτερου «Από Νικοπόλεως εις Ολυμπίαν», που ανατυπώθηκε φωτογραφικά το 1991, αντιγράφω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα:[3]
«Χάρις εις την σχολαστικότητα ήτις επεκράτη σε κατά τον σχηματισμόν του Ελληνικού Βασιλείου, πολλαί ονομασίαι μετεβλήθησαν τοιουτοτρόπως. Ηθέλησαν να αναστήσωσι την αρχαίαν Ελλάδαν δίδοντες εις τας πόλεις και τα χωρία μας τα αρχαία ονόματά των, όπου νέαι ονομασίαι τα αντικατέστησαν. Ελησμόνησαν όμως ότι την αρχαίαν ιστορίαν διεδέχθη νεωτέρα ιστορία, ήτις αφήκε και αύτη τα ίχνη της εις την πατρίδαν μας, ίχνη άτινα δεν έχομεν το δικαίωμα ν’ αποσβέσωμεν. Ηδυνάμεθα δε να σεβασθώμεν τα διά μακράς παραδόσεως καθιερωθέντα νέα ονόματα, χωρίς διά τούτο να φανώμεν ασεβείς προς τους ενδόξους προγόνους μας. Απ’ εναντίας, αδικούμεν την κλασικήν αρχαιότητα όσω και την νεωτέραν ιστορίαν διά της συγχύσεως την οποίαν επιφέρουν ενίοτε τοιούτοι αναχρονισμοί και τοιαύται αναβαπτίσεις».
Ερευνώντας τον τοπικό Τύπο του τέλους του 19ου αιώνα και μέχρι σήμερα βρίσκουμε, είναι πολύ ενδεικτικό, μεταξύ των πλέον οπισθοδρομικών, γενικά, εκδοτών, λυσσαλέα, μερικές φορές, εμμονή στη μετονομασία τοπωνυμίων. Χαρακτηριστικό σχόλιο σε εφημερίδα του Άργους, το 1896, δημοσιεύουμε στη συνέχεια, σημειώνοντας ότι, όπως θα δούμε από άλλο σχόλιο τοπικής εφημερίδας, οκτώ χρόνια αργότερα, κινήσεις για «ριζική» μετονομασία τοπωνυμίων γίνονται τόσο από τη Νομαρχία, όσο και από τους δήμους του Νομού, αλλά και με πρωτοβουλία δημάρχων που κάποτε πρωτοστάτησαν στον εκσυγχρονισμό του τόπου. Γράφεται, λοιπόν, υπό μορφή σχολίου, στην εφημερίδα του 1896:[4]
«Ήρξατο φιλότιμος εργασία των δημάρχων της επαρχίας μας προς εξελλήνισιν των βαρβαροφώνων ονομάτων διαφόρων χωρίων, ων πολλά είνε τουρκικά και άλλων κατακτητών ίχνη. Ήτο καιρός πλέον να εξαλειφθώσι τα στίγματα, άτινα οι χρόνοι της δουλείας αφήκαν εις την Ελληνικήν μας γην. Συγχαίρομεν δε τω νομάρχη Αργολίδος κ. Ματάλα, δραστηρίως εργαζομένω υπέρ του εθνωφελούς τούτου νεωτερισμού».
Η σύγχυση είναι ήδη προφανής αποκαλείται νεοτερισμός μια τυφλή τάση οπισθοδρόμησης, δίχως επιστημονικό υπόβαθρο και αγνοώντας επιταγές μίας σύγχρονης, ακόμα και εθνικιστικής πολιτικής – εννοώ, πέρα από τη σήμερα εννοούμενη αναγκαιότητα και αμοιβαιότητα για αλληλοσεβασμό της ιστορικής αλήθειας, τουλάχιστον μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, η οποία προφανώς θα απέβλεπε στη συνέχεια και όχι στην ουρανοκατέβατη και με διακοπή σχεδόν δύο χιλιετηρίδων επαναφορά στους «αρχαίους ημών προγόνους». Αλλά είναι προφανής και μία φυγή προς άυλες έννοιες – χαρακτηριστικό έντονο, που ακόμα δεν εξέλιπε από την ελληνική κοινωνία: ενοχλούν τα «βαρβαρόφωνα» ονόματα και όχι η βάρβαρη πραγματικότητα πλευρών της καθημερινής ζωής.
Ας έρθουμε, όμως, και στην εφημερίδα του 1904, η οποία δημοσιεύει άρθρο, πλέον, με τον τίτλο «Μετονομασία χωρίων».[5] Γράφει στην αρχή:
«Πλειστάκις άλλοτε το Δημοτικόν Συμβούλιον του Δήμου μας απησχόλησε το ζήτημα της όσον οίον τε καταλληλοτέρας εξελληνίσεως των ξενοφώνων χωρίων μας, πολλαί δε μελέται και συζητήσεις περί τούτου εγένοντο, αίτινες δυστυχώς εις ουδέν κατέληξαν. Μίαν μελέτην περί του ζητήματος τούτου υπέβαλε κατά το έτος 1897, επί δημάρχου του κ. Καλμούχου, συμπολίτης μας εκ των μάλλον ανεπτυγμένων ην και καταχωρούμεν δεχόμενοι εις τας στήλας της εφημερίδος μας πάσαν άλλην μελέτην επί του αυτού αντικειμένου, ίνα ούτω μορφωθή ποία τις γνώμη περί μετονομασίαν αυτών και μη φέρωσι πλέον εις το μέλλον ονόματα τα οποία μας υπενθυμίζουσι καθ’ εκάστην τους χρόνους της δουλείας».
Ακολουθεί η «μελέτη» του «ανεπτυγμένου» συμπολίτου, αγνώστων στοιχείων, δηλαδή σύντομη πρόταση όπου συνωθούνται φύρδην-μίγδην πρόχειρες αναγνώσεις αρχαίων συγγραφέων με αυθαίρετες ταυτίσεις, δίχως επιστημονική βάση. Δεν λείπουν και οι κωμικές αντιφάσεις, όπως στην πρόταση να μετονομαστεί το χωριό Λάλουκας σε «Μέλινα», αν και ομολογείται ότι «η Μέλινα ην αρχαία κώμη του Άργους, αγνώστου νυν θέσεως»!
Όμως, μόλις το 1990, γνωστό φύλλο του Άργους, με πασίγνωστη τη σύγχυση εν κρανίω και την οπισθοδρομικότητά του, πρότεινε τα ανάλογα:
«Σε προηγούμενο φύλλο δημοσιεύσαμε πρόταση του συμπολίτη μας κ. Ιωάννη Αποστόλου, περί μετονομασίας του χωριού Μπόρσα σε Αγίους Ταξιάρχες. Σταδιακά πρέπει όλες οι ξενικές ονομασίες να αντικαθίστανται με ελληνικές, δεδομένου ότι πολλές από αυτές υπάρχουν από την περίοδο της μακρόχρονης δουλείας. Ας αποφασίσει λοιπόν το συμβούλιο της κοινότητος τη μετονομασία και η διαδικασία είναι εύκολη».[6]
Βρισκόμαστε, πλέον, στη σύγχρονη τάση να κατεβαίνουν υπερουράνιες οντότητες για μετονομασία τοπωνυμίων, κατά το «πρότυπο» Μέρμπακα -Αγ. Τριάδας (αλλά στην παραδοσιακή sanctas ignorans («ιερή άγνοια») προστίθεται το μοντέρνο κιτς).
Το 1912, λίγους μήνες πριν δημοσιευθεί το άρθρο του Βαρδουνιώτη, άλλη εφημερίδα του Άργους[7] ορμά λαύρη, με ταυτόσημη επιχειρηματολογία, για μετονομασία τεσσάρων χωριών του νομού (Πυργέλας, Δαλαμανάρας, Λάλουκα και Κουρτακιού), χρησιμοποιώντας αφελή ταχυδακτυλουργία και χειρισμό κειμένων του Παυσανία.
Αλλά και αργότερα, το 1925, πληροφορούμαστε[8] ότι είχε αποφασιστεί η μετονομασία των χωριών Χώνικα, Κουτσοπόδι, Μπούτια κ.ά., αλλά ότι «δυστυχώς» η απόφαση εξακολουθούσε να εκκρεμεί. Γλίτωσε το Κουτσοπόδι, στις μέρες μας, αλλά η νεοπρογονόπληκτη τάση μετονόμασε τα χωριά ανατολικά του Άργους, κατεβάζοντας στην πεδιάδα, ανακατωμένα, αρχαίες θεές και ημιθέους ή μυθικά πρόσωπα. Ο Χώνικας υπήρξε θύμα μόλις των τελευταίων ετών, για να μετονομαστεί σε … Νέον Ηραίον. Φτάσαμε, πια, στα όρια της γελοιότητας, αφού ως τοπωνύμιο χρησιμοποιείται το όνομα αρχαίου συγκροτήματος ναού και των παρακολουθημάτων του, για να αντικαταστήσει βυζαντινή ονομασία χωριού!
Πριν φτάσουμε, όμως, εδώ, περνάμε κατά τα τελευταία μεταπολεμικά χρόνια, σε αντίστροφη κίνηση, απλής ευκαιριακότητας. Έτσι, αρχαιοπρεπή ονόματα οδών του Άργους (Ερμού και Αγαμέμνονος) παίρνουν τα ονόματα δύο θανόντων πρωθυπουργών (Ελ. Βενιζέλου και Παν. Τσαλδάρη), ίσως για να εξιλεωθεί η πόλη για τον προπηλακισμό που τους επιφύλαξαν, στο πέρασμά τους, οργανωμένες ομάδες «αντιφρονούντων» (του Βενιζέλου, μάλιστα, το 1911 κατά την ανορθωτική προσπάθειά του). Αλλά ακόμα και η τόσο ποιητική οδός Δαναΐδων, μετονομάζεται σε οδό Βασιλέως Γεωργίου Β, μετά το θάνατο του μονάρχη. Τέλος, είναι γνωστή η μετονομασία της πλατείας των Στρατώνων (ή της αγοράς) σε Μεταξά και, πρόσφατα, σε Δημοκρατίας, ονομασίες, όμως, που δεν «πέρασαν», καμιά τους, στην καθημερινή συνεννόηση, ούτε και σε γραπτές αναφορές (διαφημιστικά, αγγελίες κ.λπ.).[9]

Άργος, οδός Ερμού, σημερινή Παν. Τσαλδάρη, περ. 1926. Στο βάθος το παλιό καμπαναριό του Καθεδρικού Ιερού Ναού Αγίου Πέτρου. Φωτογραφία: Γεώργιος Κυριακίδης (Απελλής).
Το άρθρο του Δημ. Βαρδουνιώτη δημοσιεύεται στη ναυπλιακή εφημερίδα «Σύνταγμα», στο φύλλο της με αρ. 950, της 13ης Νοεμβρίου 1912,[10] πρωτοσέλιδα και με συνέχεια στη δεύτερη σελίδα. Ο συγγραφέας του,[11] ισάξιος του Ναυπλιώτη ιστορικού Λαμπρυνίδη αλλά λιγότερο τυχερός ως προς τον ελεύθερο χρόνο και ως προς την επιλογή του χώρου δράσης του, γι’ αυτό και λιγότερο παραγωγικός ως προς τελειωμένες μελέτες ιστορίας του τόπου μας, είναι πια καθιερωμένος λόγιος στην Αργολίδα και αναγνωρισμένος σε Άργος και σε Ναύπλιο, αλλά και στην Αθήνα ως τοπικός συγγραφέας.
Σε λαμπρά ετήσια δημοσιεύματα, όπως το «Ημερολόγιον» του Σκόκου, δημοσιεύονται, κατά διαστήματα, εργασίες και των δύο. Το άρθρο αυτό μου ήταν εντελώς άγνωστο, παρά τη συγκέντρωση πλούσιου, μέχρι σήμερα, υλικού, με εργογραφία του Δημ. Βαρδουνιώτη. Ο ίδιος, είχε παραλείψει να το βιβλιοδετήσει με σειρά άλλων άρθρων του, που βρίσκονται σε τόμο, στη βιβλιοθήκη του «Δαναού». Βρέθηκε κατά την έρευνά μου στα κατάλοιπα του Τάσου Τσακόπουλου, βιβλιοδετημένο στο τέλος εντελώς άσχετου, αθηναϊκού περιοδικού.
Το άρθρο γράφηκε σε εποχή γενικής ευφορίας, σε πλήρη περίοδο βαλκανικών πολέμων και της ευτυχούς, για την Ελλάδα, έκβασής τους. Ενθουσιασμένο το δημοτικό συμβούλιο Ναυπλίου από το μύθο που είχε εντατικά κατασκευαστεί του Βασιλέως Ελευθερωτού Κωνσταντίνου, αποφασίζει τη μετονομασία της πλατείας Συντάγματος σε πλατεία «Κωνσταντίνου του Ελευθερωτού».
Διαβάζοντας τη σχετική είδηση σε άλλη εφημερίδα του Ναυπλίου, ο Βαρδουνιώτης αποφασίζει να επέμβει. Και δημοσιεύει, με τα πασίγνωστα αρχικά του (Δ.Κ.Β.) και με ημερομηνία σύνταξης την 8-11-1912, το άρθρο που αναδημοσιεύουμε, για πρώτη φορά, παρακάτω.
Είναι σημαντικό το άρθρο αυτό. Πρώτον, για τις πληροφορίες που μας παρέχει για την ίδια την πλατεία Συντάγματος, οι οποίες συνδυαζόμενες με εκείνες που παρέχονται από τον Λαμπρυνίδη, μας δίδουν πλήρη, κατά το δυνατό, εικόνα για την πλατεία αυτή. Δεύτερο, για το μέτρο και την κρίση ενός σοβαρού τοπικού λογίου, σε σύγκριση με την ανευθυνότητα και όχι μόνο τοπικών δημοσιογραφούντων, αλλά και των μελών ενός ολόκληρου δημοτικού συμβουλίου. Τρίτο, για τον ίδιο τον Βαρδουνιώτη ο οποίος, αν και εντάσσεται, σε λίγα χρόνια, και κατά τον Διχασμό, στην πλευρά των φιλοβασιλικών, δεν παύει να κρατά φρόνημα ανεξάρτητο και ελεύθερο, μέχρι το τέλος της ζωής του, άλλωστε, όπως αποδεικνύεται και από άλλες πηγές. Τολμώ να χρησιμοποιήσω για αυτόν, με όλες τις διαφορές που επιβάλλονται αλλά και τις αναλογίες που υπάρχουν, τον ορισμό του Γκράμσι για τους «οργανικούς διανοουμένους».
Ένα τελευταίο σημείο: αγνοώ αν και πώς αντέδρασε ο Λαμπρυνίδης ως προς την απόπειρα μετονομασίας. Το «Σύνταγμα» δυστυχώς δεν υπάρχει, σε σώμα, σε καμιά βιβλιοθήκη, ενώ άλλες εφημερίδες του Ναυπλίου, της εποχής, δεν υπάρχουν σε αδιάσπαστη σειρά. Γεγονός είναι ότι ο Λαμπρυνίδης πεθαίνει σε λιγότερο από τρία χρόνια αργότερα, έχοντας προλάβει να ολοκληρώσει το χειρόγραφο της δεύτερης έκδοσης της «Ναυπλίας», που μέχρι σήμερα αναμένει τον εκδότη της, στο αρχείο της βιβλιοθήκης «Παλαμήδης».
Σημείωση Αργολικής Βιβλιοθήκης: Το χειρόγραφο της «Β’ Γραφής» της «Ναυπλίας» του Μιχαήλ Λαμπρυνίδη κυκλοφόρησε τελικά το 2023 σε δίτομη έκδοση. Το έργο εκδόθηκε με τη συνεργασία του Προοδευτικού Συλλόγου Ναυπλίου «Ο Παλαμήδης», του Δήμου Ναυπλιέων και του Δημοτικού Οργανισμού Πολιτισμού, Περιβάλλοντος, Αθλητισμού και Τουρισμού (Δ.Ο.Π.Π.Α.Τ.) Ναυπλίου, με Εισαγωγή, Μεταγραφή και Σχόλια του Κωνσταντίνου Κακαρίκου (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Φιλολογίας, Τομέας Γλωσσολογίας).
Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ
Δημ. Βαρδουνιώτη
Εἴδομεν ἐν τῇ «᾿Ανεξαρτησίᾳ», ὅτι τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ναυπλιέων μετονομάζει τὴν Πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος εἰς Πλατεῖαν Κωνσταντίνου τοῦ ᾿Ελευθερωτοῦ. Επαινοῦμεν τὸν ἐνθουσιασμὸν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ δὲν ἐπιδοκιμάζομεν τὴν ἐκλογήν του.
῞Οτι πρέπει νὰ τιμηθῇ διαπρεπέστατα ὁ Διάδοχος Κωνσταντῖνος, διότι ἐλευθέρωσε ἀπὸ τοῦ Τουρκικοῦ ζυγοῦ ἑκατομμύρια δούλων ἀδελφῶν μας, τοῦτο εἶναι ἐκτὸς ἀμφισβητήσεως καὶ συζητήσεως καὶ θὰ πραγματοποιηθῇ μᾶλλον μετὰ τὸν πόλεμον.
Νομίζομεν ὅμως, ὅτι πρέπει εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν τιμητικῶν αὐτῶν ὀνομάτων νὰ ὑφίσταται μεγίστη προσοχὴ διὰ τὴν μείζονα ἐπιτυχίαν.
Προκειμένου δὲ περὶ μετονομασίας ὁδῶν καὶ πλατειῶν, ἐπιβάλλεται νὰ μένουν ἄθικτα τὰ ἱστορικὰ καὶ ἔνδοξα ὀνόματα πρὸς πρόληψιν συγχύσεων, ἀναμνήσεων καὶ ἐντυπώσεων. Θὰ ἦτο ἴσως καλλίτερον νὰ προτιμῶνται αἱ λευκαὶ πλατεῖαι καὶ ἀνώνυμοι ὁδοί. Οὕτως ἐν Ναυπλίῳ ἠδύνατο νὰ ὀνομασθῇ Πλατεῖα τοῦ Διαδόχου Κωνσταντίνου ἡ παρὰ τὴν προκυμαίαν πλατεῖα τοῦ ῾Αγίου Νικολάου, ἢ ἡ πλατεῖα τοῦ Τελωνείου, ὅπως πᾶς ξένος, ἐπισκεπτόμενος τὸ Ναύπλιον ἔβλεπε πρῶτον, πόσον τιμᾷ ἡ πόλις τῆς ἐλευθερίας τὸν ἐλευθερωτὴν Διάδοχον. ῎Αλλως τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον εἶχε πρόχειρον πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν νὰ τιμήσῃ μὲ τὸ ὄνομα τοῦ Κωνσταντίνου τὴν καλλίστην ὁδὸν τῆς πόλεως, τὴν ἄλλοτε ὁδὸν ῎Οθωνος, τὴν ἄγουσαν ἀπὸ τῶν ἀνακτόρων εἰς τὴν Πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος.
Δὲν εἶνε ἀνάγκη νὰ ἦνε ἱστορικὸν τὸ βαπτισθησόμενον διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Διαδόχου μέρος τῆς πόλεως. ᾿Αρκεῖ νὰ ἦνε διακεκριμένον καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν περίοπτον διὰ νὰ ἦνε τιμητικώτερον.
Τὰ ἱστορικὰ καὶ ἔνδοξα μέρη ἔχουν καὶ δικαίωμα ν’ ἀξιώσι μείζονα σεβασμὸν παρὰ τοῦ λαοῦ καὶ ἀνάγκη τὰ ὀνόματά των νὰ διατηροῦνται ἀνέπαφα καὶ πολλαπλασιάζωνται. ῎Αλλως θὰ ἦτο ματαία ἡ ὕπαρξίς των, ἂν πρόκειται νὰ μεταβάλλουν ἑκάστοτε τὸ ὄνομά των, ὡς χαμαιλέοντες.
Πιστεύομεν ὅτι τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον γνωρίζει τί εἶνε ἡ πλατεῖα τοῦ Συντάγματος.
Σημειοῦμεν ἐντούτοις ὀλίγα περὶ αὐτῆς χάριν τῶν ἀγνοούντων τυχὸν τὴν ἱστορίαν τῆς πόλεως.
Εἶνε πλατεῖα αἰώνων καὶ τὸ ἱστορικώτερον μέρος τοῦ Ναυπλίου, πλαισιούμενον ἐκ τῶν λαμπροτέρων καὶ ὑψηλοτέρων μεγάρων τῆς πόλεως. ῎Αδηλον, πότε ἀκριβῶς ἐσχηματίσθη, ἀλλὰ πιθανῶς ἡ ἐποχὴ αὕτη θ’ ἀνάγεται εἰς τοὺς πρώτους χρόνους τῆς Τουρκικῆς κατακτήσεως καὶ ἐπὶ αἰῶνας ἐχρησίμευσεν, ὡς κέντρον πολυαρίθμων συναθροίσεων καὶ μάρτυς τῆς δόξης καὶ τῶν περιπετειῶν τοῦ τόπου. Εἶδε γενεὰς γενεῶν Βενετῶν, Τούρκων καὶ ῾Ελλήνων ἐρχομένας καὶ παρερχομένας, ὡς καὶ ὅλους ἐνγένει τοὺς ἄνδρας τῆς ἀναγεννηθείσης ῾Ελλάδος καὶ ἐγένετο ἑστία φλογερῶν ὀνείρων καὶ παραφορῶν καὶ βῆμα ῥητορικῶν καὶ πατριωτικῶν θεάτρων ἀπείρων σκηνῶν ἐπὶ ἀμνημόνευτα ἔτη.
Πᾶσα κίνησις τῆς χώρας, πᾶσα ζωὴ ἐν τῇ πλατείᾳ αὐτῇ ἀνεπτύχθη.
᾿Απὸ δὲ τοῦ 1713 ὁ Βενετὸς Σαγρέδης ἀνήγειρε τὴν κοσμοῦντα τὴν δυτικὴν πλευρὰν αὐτῆς μεγαλοπρεπέστατον στρατῶνα, ὡς ἀποθήκην τοῦ Στόλου «πρὸς χρῆσιν καὶ διακόσμησιν τῆς πόλεως» ὡς ἱστορεῖ ὁ κ. Λαμπρυνίδης.
῾Η Πλατεῖα αὕτη ὠνομάζετο παλαιόθεν Πλατεῖα τοῦ Πλατάνου, ὡς ἐκ τῆς ἐν τῷ μέσῳ αὐτῆς ὑπαρχούσης ἄλλοτε ἀρχαίας καὶ ἱστορικῆς μεγάλης — πλατάνου, παρὰ τῇ ὁποίᾳ ἦτο καὶ δροσερὸν ἀναβρυτήριον καὶ ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς ὁποίας ἀνεπαύοντο οἱ ἄνδρες τοῦ ᾿Αγῶνος.
᾿Εν τῇ Πλατείᾳ αὐτῇ τῷ 1826 ἠγόρευσαν οἱ πατριωτικώτατοι καὶ μεγάλοι ῥήτορες ὁ ἀείμνηστος Γενάδιος, ὁ Π. Σοῦτσος καὶ ὁ ἱεροκῆρυξ Καστόρχης περὶ πλεισφορῶν διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ κινδυνεύσαντος ᾿Αγῶνος λόγους ἀθανάτους, ἐξ ὧν συνεκινήθη πᾶσα ἡ ῾Ελληνικὴ χώρα. ᾿Ωνομάζετο ἡ πλατεῖα αὕτη πολλάκις καὶ ἁπλῶς Πλάτανος.
᾿Εν αὐτῇ δὲ κατὰ τὸ 1832 οἱ περὶ τὸν Αὐγουστίνον Καποδίστριαν ἔκαυσαν ἱερεξεταστικώτατα καὶ ἐν πομπῇ ἓν τῶν φιλελευθέρων συγγραμμάτων τοῦ Κοραῆ καὶ διεσκόρπισαν τὴν τέφραν του εἰς τὸν ἀέρα. Δι’ ὃ καὶ ὁ ἐθνικὸς ποιητὴς ᾿Αλέξ. Σοῦτσος ἔψαλλεν.
«᾿Εκάη καὶ τοῦ Κοραῆ, ἀνορθωτοῦ τῆς γλώσσης,
῾Η βίβλος εἰς τὸ Ναύπλιον πλησίον τοῦ Πλατάνου».
᾿Εγένετο δὲ πολύκροτον τὸ ἐπεισόδιον τοῦ ἰδιοτρόπου καὶ μονομανοῦς κυνικοῦ φιλοσόφου Σπυρίδωνος. ῾Ο ἀνὴρ οὗτος, ὅστις ἦτο περιζήτητος διὰ τοὺς Ναυπλεῖς, ἔζησεν ἐν Ναυπλίῳ κατὰ τοὺς χρόνους τῆς βασιλείας καὶ Βαυαροκρατίας. ῾Ωμίλει δὲ εἰς τὴν Πλατεῖαν τοῦ Πλατάνου χαριέστατα, ἐξετραγώδει τὰ δυστυχήματα τῶν ῾Ελλήνων, ἐχλεύαζε τοὺς Βαυαροὺς καὶ ἤλεγχε τὴν διοίκησίν των. Μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐν Ναυπλίῳ ἐν πλήρει αἰθρίᾳ ἐν ᾧ ἡ πλατεῖα ἔβριθε κόσμου ἐκλεκτοῦ καὶ χρυσοστόλων Βαυαρῶν, ὁ Σπυρίδων ἐθεάθη περιδιαβάζων κρατῶν ἀνὰ χεῖρας φανὸν ἀναμμένον καὶ λέγων πρὸς τὸν ἐκπληττόμενον κόσμον.
Σὰν Διογένης περπατῶ ἡμέρα μὲ φανάρι
Γιὰ νὰ μὲ βλέπῃ ὁ λαὸς καὶ ἐτοῦτοι… οἱ γαϊδάροι
ἐτόνιζε δὲ τὴν τελευταίαν λέξιν, δακτυλοδεικτῶν τοὺς Βαυαρούς.
Κατὰ τὸ 1843 ἡ Πλατεῖα τοῦ Πλατάνου μετωνομάσθη πλατεῖα Λουδοβίκου πρὸς τιμὴν τοῦ ἐπισκεφθέντος τότε τὸ Ναύπλιον βασιλέως τῆς Βαυαρίας Λουδοβίκου, πατρὸς τοῦ ῎Οθωνος.
Μετὰ δὲ τὴν 3ην 7βρίου 1843 κατ’ ἀπόφασιν τοῦ Δημ. Συμβουλίου Ναυπλίου, μετωνομάσθη Πλατεῖα Συντάγματος, ὅπερ ὄνομα διατηρεῖ καὶ μέχρι τοῦδε. ᾿Εγένετο δὲ τὸ θέατρον ὅλων τῶν κατὰ τὰ 70 αὐτὰ ἔτη μεγαλητέρων γεγονότων τοῦ Ναυπλίου, ὡς καὶ ὁ κρατὴρ τῆς Ναυπλιακῆς ἐπαναστάσεως τῆς τε Φεβρουαριανῆς καὶ ᾿Οκτωβριανῆς. Τοιαύτη εἶνε ἐν προχείρῳ ἱστορικῇ ἐπισκοπήσει ἡ γηραιὰ Πλατεῖα.
᾿Αφετέ την εἰς τὴν ἡσυχίαν καὶ τὰς ἱστορικὰς ἀναμνήσεις της, ἐξ ὧν εἶνε κατάφορτος. Συμβολίζει ὅλην τὴν ἱστορίαν τοῦ Ναυπλίου καὶ μὴ τὴν θίγετε.
Εφημ. «Σύνταγμα», αρ. φύλλου 950,
13 Νοεμβρίου 1912.

Η δημοσίευση του άρθρου του Δημητρίου Βαρδουνιώτη «Η Πλατεία Συντάγματος» στο περιοδικό «Απόπειρα λόγου και τέχνης» (τεύχος 3, Άνοιξη 1992).
Ακολουθεί η απόδοση του άρθρου του Δημητρίου Βαρδουνιώτη στη δημοτική:
Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ
Δημ. Βαρδουνιώτη
Διαβάσαμε στην εφημερίδα «Ανεξαρτησία» ότι το Δημοτικό Συμβούλιο Ναυπλιέων μετονομάζει την Πλατεία Συντάγματος σε Πλατεία Κωνσταντίνου του Ελευθερωτού. Επαινούμε τον ενθουσιασμό του Δημοτικού Συμβουλίου, αλλά δεν επιδοκιμάζουμε την επιλογή του.
Το ότι πρέπει να τιμηθεί με τον πιο λαμπρό τρόπο ο Διάδοχος Κωνσταντίνος, επειδή ελευθέρωσε από τον τουρκικό ζυγό εκατομμύρια σκλαβωμένους αδελφούς μας, είναι εκτός αμφισβήτησης και συζήτησης και θα πραγματοποιηθεί μάλλον μετά τον πόλεμο.
Νομίζουμε όμως ότι στην επιλογή αυτών των τιμητικών ονομάτων πρέπει να δείχνεται μεγάλη προσοχή, ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη επιτυχία.
Όταν μάλιστα πρόκειται για μετονομασία δρόμων και πλατειών, επιβάλλεται να μένουν άθικτα τα ιστορικά και ένδοξα ονόματα, για να αποφεύγονται οι συγχύσεις, οι αλλοιώσεις των αναμνήσεων και οι κακές εντυπώσεις. Θα ήταν ίσως καλύτερο να προτιμώνται οι άδειες πλατείες και οι ανώνυμοι δρόμοι. Έτσι, στο Ναύπλιο θα μπορούσε να ονομαστεί Πλατεία του Διαδόχου Κωνσταντίνου η πλατεία του Αγίου Νικολάου δίπλα στην προκυμαία, ή η πλατεία του Τελωνείου, ώστε κάθε ξένος που επισκέπτεται το Ναύπλιο να βλέπει πρώτα απ’ όλα πόσο τιμά η πόλη της ελευθερίας τον ελευθερωτή Διάδοχο. Διαφορετικά, το Δημοτικό Συμβούλιο είχε εύκολη λύση για τον σκοπό αυτό: να τιμήσει με το όνομα του Κωνσταντίνου τον ωραιότερο δρόμο της πόλης, την άλλοτε οδό Όθωνος, που οδηγεί από τα ανάκτορα στην Πλατεία Συντάγματος.
Δεν είναι ανάγκη να είναι ιστορικό το μέρος της πόλης που θα βαφτιστεί με το όνομα του Διαδόχου. Αρκεί να είναι ξεχωριστό και όσο το δυνατόν πιο περίοπτο, για να είναι πιο τιμητικό.
Τα ιστορικά και ένδοξα μέρη έχουν και το δικαίωμα να αξιώνουν μεγαλύτερο σεβασμό από τον λαό, καθώς και την ανάγκη να διατηρούνται ανέπαφα και να πολλαπλασιάζονται τα ονόματά τους. Αλλιώς, θα ήταν μάταιη η ύπαρξή τους, αν είναι να αλλάζουν κάθε τόσο το όνομά τους σαν χαμαιλέοντες.
Πιστεύουμε ότι το Δημοτικό Συμβούλιο γνωρίζει τι είναι η Πλατεία Συντάγματος.
Σημειώνουμε ωστόσο λίγα λόγια γι’ αυτήν, χάριν όσων αγνοούν τυχόν την ιστορία της πόλης.
Είναι μια πλατεία αιώνων και το πιο ιστορικό μέρος του Ναυπλίου, πλαισιωμένη από τα λαμπρότερα και ψηλότερα μέγαρα της πόλης. Είναι άγνωστο πότε ακριβώς σχηματίστηκε, αλλά πιθανότατα η εποχή αυτή ανάγεται στα πρώτα χρόνια της τουρκικής κατάκτησης και επί αιώνες χρησίμευσε ως κέντρο πολυάριθμων συναθροίσεων και μάρτυρας της δόξας και των περιπετειών του τόπου. Είδε γενιές επί γενεών Βενετών, Τούρκων και Ελλήνων να έρχονται και να φεύγουν, όπως και γενικά όλους τους άνδρες της αναγεννημένης Ελλάδας, και έγινε εστία φλογερών ονείρων και εξάρσεων, αλλά και βήμα ρητορικών και πατριωτικών σκηνών επί αμνημόνευτα χρόνια.
Κάθε κίνηση της χώρας, κάθε ζωή αναπτύχθηκε σε αυτήν την πλατεία. Από το 1713 ο Βενετός Σαγρέδος ανέγειρε τον μεγαλοπρεπέστατο στρατώνα που κοσμεί τη δυτική πλευρά της, ως αποθήκη του Στόλου «προς χρήση και διακόσμηση της πόλης», όπως ιστορεί ο κ. Λαμπρυνίδης.
Η πλατεία αυτή ονομαζόταν από παλιά Πλατεία του Πλατάνου, εξαιτίας ενός αρχαίου και ιστορικού μεγάλου πλατάνου που υπήρχε κάποτε στο κέντρο της, δίπλα στον οποίο υπήρχε και δροσερό συντριβάνι και κάτω από τη σκιά του αναπαύονταν οι αγωνιστές του ’21.
Σε αυτή την πλατεία, το 1826, εκφώνησαν αθάνατους λόγους οι πατριωτικότατοι και μεγάλοι ρήτορες, ο αείμνηστος Γεννάδιος, ο Π. Σούτσος και ο ιεροκήρυκας Καστόρχης, για τη συγκέντρωση εράνων υπέρ των αναγκών του Αγώνα που κινδύνευε, λόγους από τους οποίους συγκινήθηκε ολόκληρη η Ελλάδα. Η πλατεία αυτή ονομαζόταν πολλές φορές και απλώς «Πλάτανος».
Εκεί επίσης, το 1832, οι οπαδοί του Αυγουστίνου Καποδίστρια έκαψαν με ιεροεξεταστικό ζήλο και σε δημόσια πομπή ένα από τα φιλελεύθερα συγγράμματα του Κοραή και σκόρπισαν τη στάχτη του στον αέρα. Γι’ αυτό και ο εθνικός ποιητής Αλέξανδρος Σούτσος έγραψε:
«Κάηκε και του Κοραή, ανορθωτή της γλώσσας,
το βιβλίο στο Ναύπλιο κοντά στον Πλάτανο».
Πολύκροτο υπήρξε επίσης το επεισόδιο του ιδιότροπου και μονόχνωτου κυνικού φιλοσόφου Σπυρίδωνα. Ο άνδρας αυτός, που ήταν περιζήτητος στους Ναυπλιείς, έζησε στο Ναύπλιο στα χρόνια της βασιλείας και της Βαυαροκρατίας. Μιλούσε στην Πλατεία του Πλατάνου με πολύ χιούμορ, εξιστορούσε δραματικά τα βάσανα των Ελλήνων, κορόιδευε τους Βαυαρούς και έλεγχε τη διοίκησή τους. Μια μέρα στο Ναύπλιο, με λαμπρή λιακάδα, ενώ η πλατεία ήταν γεμάτη εκλεκτό κόσμο και χρυσοστόλιστους Βαυαρούς, είδαν τον Σπυρίδωνα να περπατά κρατώντας στα χέρια του ένα αναμμένο φανάρι και να λέει στον έκπληκτο κόσμο:
«Σαν Διογένης περπατώ ημέρα με φανάρι,
για να με βλέπει ο λαός και ετούτοι… οι γαϊδάροι»,
τονίζοντας την τελευταία λέξη και δείχνοντας με το δάχτυλο τους Βαυαρούς.
Το 1843 η Πλατεία του Πλατάνου μετονομάστηκε σε Πλατεία Λουδοβίκου, προς τιμήν του βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου, πατέρα του Όθωνα, που επισκέφθηκε τότε το Ναύπλιο.
Μετά την 3η Σεπτεμβρίου 1843, με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Ναυπλίου, μετονομάστηκε σε Πλατεία Συντάγματος, όνομα που διατηρεί μέχρι σήμερα. Έγινε το θέατρο όλων των μεγάλων γεγονότων του Ναυπλίου κατά τα 70 αυτά χρόνια, καθώς και ο κρατήρας της Ναυπλιακής επανάστασης, τόσο της Φεβρουαριανής όσο και της Οκτωβριανής. Αυτή είναι, σε μια πρόχειρη ιστορική ανασκόπηση, η γηραιά Πλατεία.
Αφήστε την στην ησυχία της και στις ιστορικές της αναμνήσεις, από τις οποίες είναι κατάφορτη. Συμβολίζει ολόκληρη την ιστορία του Ναυπλίου και μην την αγγίζετε.
Εφημ. «Σύνταγμα», αρ. φύλλου 950,
13 Νοεμβρίου 1912.
Υποσημειώσεις
[1] Στον «Σωτήρα», εφημερίδα που τότε εκδίδεται ακόμα στο Ναύπλιο, δημοσιεύονται πολύ ενδιαφέροντα άρθρα για το θέμα, τον Ιούνιο και Ιούλιο του 1834.
[2] Βλ. επιστολή του Καποδίστρια προς τον Στ. Βούλγαρη, με ημερομηνία «Εν Πόρω, 22 Μαΐου 1828» (στις “Επιστολές” του, έκδ. Κ. Ράλλη, Αθήνα, 1841).
[3] Από το ταξιδιωτικό ημερολόγιο του Βικέλα, με ημερομηνία «Αγρίνιον, 23 Απριλίου (1884)», φωτογραφική επανέκδοση από την «Εκάτη».
[4] «Δαναός», 18-12-1896, σελ. 4 (ανάμεσα σε άλλα σχόλια).
[5] «Μυκήναι», φ. 120, 20-6-1904, σελ. 2.
[6] «Αργειακόν Βήμα», 23-3-1990.
[7] «Άργος», 28-6-1912.
[8] «Παναργειακή», φ.αρ. 8, της 18-1-1925.
[9] Με αφορμή την επιχειρηθείσα μετονομασία της πλατείας των Στρατώνων Καποδίστρια (από Μεταξά σε Δημοκρατίας), ο γράφων δημοσίευσε άρθρο στην τοπική εφημερίδα «Θάρρος», φύλλο της 16-5-1983, με τον τίτλο «Η μάχη των συμβόλων». Μεταφέρω εδώ δύο αποσπάσματα: «Καταρχήν, μετονομασίες δρόμων και πλατειών γίνονται σε όλες τις χώρες της γης. Αυτό που δεν γίνεται, όμως, τουλάχιστον με το ρυθμό και στην έκταση που παρατηρείται εδώ, είναι να ενεργούνται οι μετονομασίες με την προχειρότητα που διακρίνει την πρακτική αυτή στη χώρα μας, κατά κανόνα τουλάχιστον (…). «Η υπόλογη αυτή διοικητική “πρακτική” συνεχίστηκε, παρ’ όλα αυτά, μέχρι τις μέρες μας και επί επταετίας και (υποτίθεται) φανατικού ελληνοχριστιανισμού είδαμε, δια πράξεως υπουργείου των Εσωτερικών, η Αγία Τριάς να κατεβαίνει στη γη και με υπουργικό φετφά να ενσαρκώνεται σε όνομα χωριού (Μέρμπακας), χωρίς η επίγεια θεματοφύλακας των θείων συμβόλων, η εκκλησία μας, να υψώσει την παραμικρή διαμαρτυρία. Σημειώνουμε παρενθετικά ότι το θέμα αυτό, του ξεκουρελιάσματος των συμβόλων στην επταετία αυτή και της διάλυσης της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, αποτελεί χαρακτηριστική πλευρά του πώς κατάντησε η ιδεολογία του εθνικισμού στα χέρια των ακραίων ηρακλέων του» (ως επταετία εννοούσα εκείνη της χούντας).
[10] Η εφημερίδα «Σύνταγμα», παρ’ όλες τις διακοπές της έκδοσής του, λόγω των γενικότερων εθνικών περιπετειών, υπολογίζω ότι υπήρξε η πλέον μακρόβια του νομού μας. Ελάχιστα φύλλα της, και αυτά πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βρίσκονται μόνο στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ενώ σε εκείνη του «Παλαμήδη» υπάρχουν και ορισμένα από τη μεταπολεμική επανέκδοσή του. Είναι, επείγον πλέον, να αγοραστούν οι σειρές που, λέγεται ότι, ιδιώτης έχει στην κατοχή του, στο Ναύπλιο.
[11] Ο Δημ. Βαρδουνιώτης (1847-1924) επαγγελματικά εργάστηκε ως δικηγόρος στο νομό και διετέλεσε και πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου. Δόκιμος τοπικός ιστορικός, δημοσίευσε την «Καταστροφή του Δράμαλη», με σημαντικά παραρτήματα στο τέλος του έργου του (1915), και μικρότερα έργα όπως «Η αφνειός Κόρινθος» και η «Η Φρύνη», βιογραφία της εταίρας, που κυκλοφόρησε στις αρχές του αιώνα σε εκδόσεις τσέπης (Άγκυρα), με μεγάλη επιτυχία, αλλά και πληθώρα ιστορικών άρθρων σε τοπικές εφημερίδες, στο «Αργολικόν Ημερολόγιον» (1910), και σε πολλές αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά. Διετέλεσε Έφορος του μουσείου του Άργους, για μικρό διάστημα δημοτικός σύμβουλος, ενώ ως σημαντικός τοπικός λόγιος αναφέρεται και από ξένους ταξιδιώτες στην Αργολίδα. Μπορεί να θεωρηθεί ως ο σημαντικότερος αργείος λόγιος του 19ου αιώνα και των πρώτων τριών δεκαετιών του 20ού.
Ο Βασίλης Κ. Δωροβίνης είναι δικηγόρος, πολιτικός επιστήμονας και ιστορικός με ερευνητικές εργασίες στον τομέα της νεότερης ιστορίας. Το 2012 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη δράση και τις μελέτες του στον τομέα της πολιτισμικής κληρονομιάς.
Περιοδικό «Απόπειρα λόγου και τέχνης», τεύχος 3, Ναύπλιο, Άνοιξη 1992.







Αφήστε μια απάντηση