Κρήνη
Πέτρινη ή μαρμάρινη κατασκευή με κρουνούς, από τους οποίους ξεπηδάει το νερό φυσικής πηγής, για την ύδρευση της κοινότητας. Τη βρίσκουμε στις πλατείες των οικισμών, σε σταυροδρόμια, σε απλούς δρόμους, έξω από τις εκκλησίες ή στον περίβολό τους, σε μοναστήρια και σε πύργους, άλλοτε αυτοτελή και ανεξάρτητη και άλλοτε ενταγμένη σε κάποιο άλλο κτίσμα ή ενσωματωμένη σε έναν απλό τοίχο. Βρύση, βρυσούλα, κρυόβρυση, σωληνάρι, κρυοπηγή και κρήνη τη λέει ο λαός.
Ο αρχιτεκτονικός τύπος των παραδοσιακών κρηνών παρουσιάζει αρκετές ποικιλίες και παραλλαγές στην κατασκευή και τη διακόσμηση. Μπορεί να είναι ανοιχτή κατασκευή, που καταλήγει σ’ ένα αέτωμα ή τοξωτό υπέρθυρο χωρίς στέγη, ή σκεπασμένη με θόλο, κολόνες ή οποιονδήποτε άλλο τρόπο. Συνήθως είναι καμαρωτές με μία έως και έξι ομοιόμορφες καμάρες με μέγεθος μιας μικρής ή μεγάλης πύλης. Άλλοτε είναι τοξωτές σε σχήμα τοξωτής πύλης. Βρίσκουμε όμως και βρύσες με απλή επίπεδη επιφάνεια, τετράγωνη ή παραλληλόγραμμη, που καταλήγει σε αέτωμα, καθώς και τετράπλευρες στήλες με κρουνούς σε κάθε τους πλευρά.
Κρήνη στην Κρύα Βρύση, Δήμου Άργους – Μυκηνών. Αρχείο: Αργολική Βιβλιοθήκη. Φωτογραφία: Γιώργος Αντωνίου.
Η πρόσοψη της κρήνης είναι επιμελημένη με γείσα, εσοχές και εξοχές, απομιμήσεις κιόνων και άλλα σχήματα, που σε συνδυασμό με τους κρουνούς, απ’ όπου τρέχει το νερό, δίνουν τον ιδιαίτερο τύπο κάθε βρύσης. Στη μια ή και στις δυο πλευρές της υπάρχουν συνήθως πέτρινα πεζούλια, ειδικοί χώροι για τις «πλύστρες«, όπου οι γυναίκες έκαναν τη μπουγάδα τους, και θυρίδες στους τοίχους, για να βάζουν τάσια, σαπούνια και διάφορα άλλα αντικείμενα.
Η λαϊκή βρύση είναι ένα κτίσμα που εξυπηρετεί τις πρακτικές ανάγκες των ανθρώπων για ύδρευση, αλλά εκφράζει και τις πνευματικές ανησυχίες τους, που αποτυπώνονται με διακοσμητικά στοιχεία και συμβολικές παραστάσεις στην πρόσοψη, τις παραστάδες, τις γούρνες και τους κρουνούς, απ’ όπου τρέχει το νερό. Ως διακοσμητικά στοιχεία στις βρύσες βρίσκουμε έλικες, μαιάνδρους, ρόδακες, ανθέμια, ψάρια, πουλιά και δένδρα, με πιο συνηθισμένο το κυπαρίσσι, και πάνω απ’ όλα το σταυρό, το φυλακτικότερο σύμβολο της χριστιανικής λατρείας.
Οι κρουνοί στις βρύσες άλλοτε είναι απλοί και άλλοτε περίτεχνοι σε σχήμα λεοντοκεφαλής από μάρμαρο ή μπρούντζο, φυσιολογικοί ή τερατόμορφοι, που μοιάζουν με μορφή σατύρου. Βρίσκουμε ακόμα χαραγμένες στην πέτρα μορφές με μαγικό ή διακοσμητικό χαρακτήρα, όπως λιοντάρια, σκύλους, αετούς, σάτυρους κ.α., ενώ σε νεότερες κρήνες συνηθίζουν να τοποθετούν μαρμάρινη προτομή του δωρητή τους. Ο γλυπτικός διάκοσμος της βρύσης παράλληλα με το διακοσμητικό χαρακτήρα του έχει και σκοπό φυλακτικό -αποτρεπτικό, να προστατέψει δηλαδή το νερό, που είναι η πηγή της ζωής, από τα κακά πνεύματα.
Η βρύση κάθε περιοχής εξασφαλίζει την υδροδότηση της κοινότητας, αλλά αποτελεί και το κέντρο του οικισμού. Όλοι οι δρόμοι του χωριού οδηγούν στη βρύση και πολλές φορές η βρύση με το νερό ήταν το βασικό κριτήριο για τη θέση που θα δημιουργούσαν τον οικισμό. Στη βρύση ποτίζουν οι γεωργοί τα ζώα τους και οι κτηνοτρόφοι τα κοπάδια τους σε μικρές πέτρινες γούρνες, που είναι τοποθετημένες μπροστά ή δίπλα από τη βρύση σε ύψος που να εξυπηρετούνται τα ζώα. Κοντά στη βρύση του χωριού δημιουργεί κάθε οικογένεια τον κήπο της, που τον ποτίζει από το νερό της και εξασφαλίζει τα απαραίτητα φρούτα και λαχανικά.
Η βρύση όμως είναι και τόπος συνάντησης, κυρίως για τις γυναίκες και τα παιδιά, όπως είναι το καφενείο για τους άντρες του χωριού. Καθημερινά θα πάνε στη βρύση, για να γεμίσουν το σταμνί ή το βαρέλι, και περιμένοντας τη σειρά τους θα βρουν την ευκαιρία να «τα πουν», να μάθουν τα νέα, να συζητήσουν το καθετί. Για τους νέους στάθηκε ορόσημο της αγάπης και του έρωτα. Είναι ο τόπος όπου τα παλικάρια μπορούν να δουν τις αγαπημένες τους. Στη βρύση συγκεντρώνονται το καλοκαίρι τα παιδιά για τα παιχνίδια τους και όλοι οι χωριανοί για τις γιορτές και τα πανηγύρια τους.
Μια σειρά από παραδόσεις και θρύλους για δράκοντες, αράπηδες, λάμιες, νύμφες και νεράιδες συνδέονται με τη βρύση. Η ποίηση και η λαϊκή ψυχή έχουν συνδεθεί τόσο πολύ με τη βρύση, που την έκαναν τραγούδι και την τραγούδησαν όπως της άξιζε.
Αλέξης Τότσικας,
«Ελληνική λαϊκή κληρονομιά |Εργαλεία και κατασκευές του υλικού παραδοσιακού βίου», Εκδόσεις Αρμός, 2008.
ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 