ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Χρυσορρόας (Γεφυραίος ή Κρεμαστός) – Αρχαίοι Ποταμοί

«Λένε πως είναι κάποιος βράχος

 όπου το νερό του Ωκεανού στάζοντας

 πέφτει από γκρεμούς σε μια λιμνούλα

 που βουτούν στάμνες σ’ αυτήν.»

Ευριπίδη «Ιππόλυτος» 121.

Η αινιγματική ασάφεια του Παυσανία

Για τον ποταμό Χρυσορρόα ο Παυσανίας [1], περιερχόμενος την αρχαία Τροιζήνα, αναφέρεται σ’ αυτόν ως εξής: Κάποιο νερό ονομάζουν Χρυσορρόα. Όταν έπεσε ξηρασία για εννέα χρόνια στα οποία δεν έβρεχε ο Θεός, τα άλλα νερά ξεράθηκαν, ο Χρυσορρόας συνέχισε όπως πριν να τρέχει. Η περιγραφή του αυτή δεν είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική ως προς τη θέση του ποταμού – αν ήταν ποταμός και όχι μια απλή πηγή – γι’ αυτό και δεν υπάρχει ομοφωνία για την ταυτότητά του. Πάντως, όπως θα δούμε παρακάτω, η ονομασία Χρυσορρόας απαντάται συχνά ως επίθετο ή όνομα και μάλιστα πάρα πολλών ποταμών και όχι πηγών.

Μερικοί ισχυρίζονται πως Χρυσορρόας είναι το αναφερόμενο από τον ίδιο λίγο πιο πάνω στο κείμενο, νερό της κρήνης του Ίππου, που ανέβλυσε στην Τροιζήνα από κτύπημα της οπλής του Πηγάσου, όπως και στον Ελικώνα της Βοιωτίας [2]. Είναι όμως αφύσικο να αναφέρεται ο περιηγητής, διαδοχικά, στο ίδιο πράγμα, με δυο διαφορετικά ονόματα. Πιθανότερη είναι λοιπόν η εκδοχή που τον ταυτίζει με τον προς δυσμάς των τειχών της αρχαίας Τροιζήνας Γεφυραίο ή Κρεμαστό ή ρέμα των Μύλων, ερμηνεία που ενισχύεται από το γεγονός ότι  τον αναφέρει, αφήνοντας την Τροιζήνα, κατευθυνόμενος δυτικά, προς το ιερό του Ιππολύτου. Ισχυρή πιθανότητα συγκεντρώνει και το ενδεχόμενο Χρυσορρόας να είναι μια απλή πηγή του Κρεμαστού, που θα δούμε παρακάτω, και ο ποταμός συνολικά να είναι ο αναφερόμενος στη συνέχεια από τον Παυσανία, Ταύριος.

Ο ποταμός Κρεμαστός και μια πηγή του

Η κοίτη του Κρεμαστού αρχίζει 6χμ. Ν.Δ. της Τροιζήνας, στο όρος Αδέρες, το αρχαίο Φορβάντιο, σε υψόμετρο 580 μ., δεξιά από τον ορεινό δρόμο, που συνδέει την τελευταία με το Ηλιόκαστρο. Στα μισά της διαδρομής προς την Τροιζήνα δέχεται από αριστερά το νερό της βρύσης Συκιάς, και λίγο πριν την  πόλη ενδυναμώνεται από πολλές πηγές. Η μέχρι εδώ διαδρομή του είναι ορεινή, με βραχώδη κοίτη και παταγώδεις καταρράκτες, ο τελευταίος των  οποίων, κοντά και Ν.Δ. της Τροιζήνας, περνά κάτω από τη φημισμένη  Γέφυρα του Διαβόλου ή Διαβολογέφυρο, που του έδωσε και το νεώτερο λόγιο όνομά του, «Γεφυραίον ρεύμα» [3], όνομα που δεν χρησιμοποίησαν ποτέ οι ντόπιοι.

Το Διαβολογέφυρο. Φωτογραφία από τον διαδικτυακό τόπο: Τροιζηνία – Μέθανα.

Στο σημείο αυτό υπάρχει κοντά στην αριστερή όχθη ισχυρή αείροη πηγή, που γκρεμίζεται στο φαράγγι, από ύψος 12 περίπου μέτρων. Σε βράχο πάνω από την πηγή υπάρχουν χαραγμένες κόγχες, που πιθανόν να ήταν αναθηματικές στην αρχαιότητα. Αυτή η πηγή πρέπει να είναι ο Χρυσορρόας. Το παραπάνω απόσπασμα που παραθέσαμε από τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη, έργο διαδραματιζόμενο στην Τροιζηνία, μοιάζει να περιγράφει την πηγή αυτή. Και αυτό διότι η εικόνα του νερού που πέφτει από τον βράχο ταιριάζει απόλυτα, αλλά και αυτή η αναφορά στον Ωκεανό είναι λογικό να οφείλεται στη διαρκή ροή του Χρυσορρόα που επισημαίνει και ο Παυσανίας.  Εδώ λοιπόν πρέπει να είναι το σημείο που αναφέρει ο Χορός στον «Ιππόλυτο» κι εδώ ερχόντουσαν οι γυναίκες της Τροιζήνας να πλύνουν τα ρούχα τους, όπως συμπληρώνει ο ποιητής:

εκεί έπλενε μια φίλη πορφυρά ρούχα

στα δροσερά του ποταμού νερά

και τ’ άπλωνε σε θερμά κι ευήλια βράχια.

Η γέφυρα του Διαβόλου

Η γέφυρα εδώ, με το εκφοβιστικό όνομα, που έρχεται σε αντίθεση με την ειδυλλιακή εικόνα που περιγράφει ο τραγωδός, μικρή και μονότοξη, 120 μ. πάνω από την κοίτη, δείχνει φυσική και είναι άγνωστο πώς και πότε εμφανίστηκε. Ο Μπαζίλι πιστεύει πως πρόκειται για ογκόλιθο που κατρακύλησε από ψηλότερα, για να σφηνωθεί στο στένωμα σχηματίζοντας αψίδα. Πάνω της υπάρχει αυλακωτός μονόλιθος, που συνεχίζει και βόρεια της γέφυρας, κατασκευασμένος για τη διοχέτευση νερού, καθώς και ένα μονοπάτι που οδηγεί στο Ηλιόκαστρο.

Τέτοια φυσικά γεφύρια, που δείχνουν να μην έχουν φτιαχτεί από ανθρώπου χέρια, η λαϊκή φαντασία τα αποδίδει στο Διάβολο και συνοδεύονται από πλούσια μυθοπλασία. Ειδικά εδώ υπάρχει άλλη μια αιτία για τέτοιες σκέψεις, το αποτύπωμα μιας  σχισμένης στα δύο πατούσας. Υποτίθεται ότι εδώ πάτησε το πόδι του ο Διάβολος και βαθούλωσε το βράχο [4]. Για το γεφύρι του Κρεμαστού υπάρχει με μικροπαραλλαγές, ο εξής θρύλος: Ο πασάς του Δαμαλά (Τροιζήνας), ανέθεσε σε ντόπιο κτίστη να γεφυρώσει το φαράγγι. Αυτός δοκίμασε δύο φορές, αλλά το ποτάμι κατέβασε νερό και παρέσυρε τα γεφύρια. Προ του επαπειλούμενου αποκεφαλισμού του, πούλησε την ψυχή του σε κάποιο παράξενο μαυροφόρο, που εμφανίστηκε ξαφνικά μπροστά του και που προφανώς ήταν ο Σατανάς, με αντάλλαγμα την εν μια νυκτί κατασκευή της γέφυρας,  πράγμα που έγινε και μάλιστα στη σημερινή θέση όπου το νερό δεν μπορεί να την καταστρέψει. Μετά από αυτό ο τεχνίτης πλούτισε, αφού ο Διάβολος του αποκάλυψε πιθάρι με χρυσά φλουριά και παντρεύτηκε τη θυγατέρα του προεστού. Η ανίερη όμως ευτυχία του δεν κράτησε πολύ. Ενώ διάβαινε το γεφύρι,  για να πάρει φλουριά απ’ το κρυμμένο πιθάρι, σηκώθηκε μεγάλη ανεμοζάλη με βροντές, αστραπές κι αστροπελέκια και έγιναν άφαντοι αυτός, το σπίτι και η γυναίκα του [5].

Η αρχαία Τροιζήνα και η Φοιβαία λίμνη

Αμέσως μετά τη γέφυρα, η χαράδρα ανοίγεται στην πεδιάδα. Λίγο πιο κάτω υπάρχουν παλιοί αλευρόμυλοι, ενώ το νερό που διοχετεύεται σε στέρνες, ποτίζει περιβόλια και συνήθως δε φτάνει  στη θάλασσα. Στη συνέχεια, ο Κρεμαστός κατεβαίνει στην πεδιάδα, ακολουθώντας τη δυτική πλευρά των αρχαίων τειχών, έχοντας κοντά στις όχθες του τα υπολείμματα της Τροιζήνας, δεξιά του ερείπια καλοδιατηρημένου πύργου και αριστερά του θεμέλια του τεμένους του θεοποιημένου Ιππολύτου και πολλών οικοδομημάτων και ερείπια της μεσαιωνικής επισκοπής του Δαμαλά. Ο Τραντ, περιδιαβάζοντας στα ερείπια εντόπισε: δίπλα στις όχθες του Δαμαλά (Χρυσορόα), τμήματα τοίχων, που τα αποδίδει πιθανόν προοριζόμενα να ελέγξουν την εισβολή αυτού του ορεινού ρέματος.

Με πλατειά αλλά ξερή πλέον  κοίτη, πέφτει στον εκτεταμένο ρηχό βάλτο της αρχαίας Φοιβαίας Λίμνης, που επικοινωνεί μέσω στενού καναλιού, με την Ψιφαία θάλασσα που είναι μια απόληξη του Κόλπου της Επιδαύρου. Γύρω από τη λίμνη αυτή γύμναζε τα άλογά του ο τραγικός Ιππόλυτος στον αμφί λίμνας τρόχον [6], ενώ στις όχθες της υπήρχε ναός της Σαρωνίας Αρτέμιδος. Αυτήν επικαλείται η απελπισμένη από έρωτα Φαίδρα:

Δέσποινα της λίμνης της θαλάσσιας

και των γυμναστηρίων

που αλόγων ποδοβολητό ακούγεται

Άρτεμις, μακάρι να ερχόμουνα στα χώματά σου δίπλα [7].

Ο ορμητικός ποταμός, τις σπάνιες φορές που πλημμυρίζει, διογκώνει τη Φοιβαία και διασπά ή υπερπηδά το αμμώδες στηθαίο που τη χωρίζει από τη θάλασσα. Ξύλινη παραλιακή γέφυρα επιτρέπει σε χωματόδρομο να διασχίσει τα βόρεια κράσπεδα της λίμνης.

Η Τροιζήνα και ο Πόρος, λιθογραφία από το βιβλίο La Grece, σχέδιο του Baron de Stackelberg, Παρίσι, 1834.

Χρυσορρόας, όνομα σε μεγάλη χρήση

Είπαμε στην αρχή πως Χρυσορρόας είναι όνομα που ακολουθεί πολλούς ποταμούς. Σπάνια κυριολεκτικά, στην πλειοψηφία τους μεταφορικά, τα νερά τους μετέφεραν χρυσό, με την έννοια πως γονιμοποιούσαν τη γη τους. Αυτοί είναι: Ο συριακός ποταμός Βαράδα στη Δαμασκό [8], ένας ποταμός στην Κολχίδα [9], ποταμός της Γεννησαρίτιδος [10], ποταμός της Γέρασας στην Ιορδανία, ποταμός της Ιεράπολης, ποταμός της άπω Ινδίας, ένας μικρός ποταμός της Θράκης, ποταμός στο όρος Τμώλος [11], ποταμός της Βιθυνίας [12], ποταμός στην περιοχή των πηγών του Τίγρη [13], ενώ συναντιέται και ως επίθετο του Νείλου [14], του γνωστού ποταμού Πακτωλού της Λυδίας [15], του ποταμού Εύηνου [16] και ποιητική επωνυμία του Βοσπόρου. Ενδείξεις για μεσαιωνικό ποταμό Χρυσορρόα, βρίσκουμε στον ποταμό της Μεσσηνίας Ξερίλα. Τέλος, αναφέρεται και ποταμός Χρύσας στη Σικελία [17].

Υποσημειώσεις

[1]  2, 31, 10. [«Παυσανίου – Ελλάδος περιήγησις, Αττικά, Κορινθιακά, Λακωνικά, Αρκαδικά, Μεσσηνιακά, Αχαϊκά, Ηλειακά», Ν.Δ. Παπαχατζή, Εκδοτική Αθηνών, 1976, 1979,  1980].

[2]  Πολύ κοντά στην κορυφή του. Σήμερα Κρύο Πηγάδι.

[3]  Legrand, 270.

[4]  Ν. Πολίτη, «Του διαβόλου τα πατήματα». Παράδοση Τροιζηνίας. Παρόμοια περίπτωση γεφυριών είναι γεφύρι στο ρέμα Κλομποκή, παραπόταμου του ποταμού Ερύμανθου, καθώς και στην Ελβετία και Ουαλλία στους ποταμούς Ρόυς και Μύναχ αντίστοιχα. Ο διάβολος εμφανίζεται και στο ρέμα του Διαβόλου (Certovka), μικροσκοπικότατο βραχίονα του ποταμού Βλτάβα (Μολδάβα), στην Πράγα της Τσεχίας. Αντίθετα, «Θεογέφυρο», αποκαλούνται φυσικές γέφυρες στον ποταμό Κράθι της Αχαΐας και στο Θύαμι (Καλαμά), κοντά στο χωριό Λίθινο της Ηπείρου, ενώ έχουμε «Θεόκτιστο» γεφύρι στον παραπόταμο του Αρκαδικού Λάδωνα, Τοποριστέικο.

[5]  Μ. Π. Λάμπρου Καζαμίας 1868.  Α. Ραγκαβή Η΄ τόμος απάντων και Ν. Πολίτη «Το γεφύρι του διαβόλου».

[6] Ευρ. «Ιππόλυτος», 1133.

[7] Ευρ. «Ιππόλυτος», 228-230.

[8] Πτολεμαίος, 5,15,9.

[9] Πλίνιος, Φ.Ι. 6, 14, και Απολλόδωρος; 2,1,4, Απολλώνιος ο Ρόδιος «Αργοναυτικά», Δ-1300.

[10] Στράβων, 755.

[11] Ευριπίδη «Βάκχαι», 462.

[12] Διον. Βυζάντιου, Ανάπλους Βοσπόρου, Απόσπ. 46 G.G.M. 2, 59

[13] Ιούλιος Ονώριος 30

[14]  Αθήναιος, V, 203 C.

[15] «Περί ποτ.» 7,  Πλίν. Φυσ. Ιστ.. 5,110.

[16] Υγίνος, 242.

[17] Διοδ.  Σικελ. 14, 95.

Κωνσταντίνος Π. Δάρμος

 Κωνσταντίνος Π. Δάρμος, «Οι Αρχαίοι Ποταμοί της Αργολίδας». Έκδοση: Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού, Άργος, Δεκέμβριος, 2013.

Διαβάστε ακόμη:

Αρχαίοι Ποταμοί Αργολίδας

• Αμυμώνη (Λέρνη, Mαστός)
• Aργολικός Κηφισός (Λύρκειος;)
• Αστερίων
• Δερβένι
• Δαφνόρεμα
• Ελευθέριον Ύδωρ
• Ερασίνος
• Ίναχος (Καρμάνωρ, Αλιάκμων, Πάνιτσα)
• Ποντίνος (Κρόι)
• Ποταμιά (Ξωβριό)
• Ράδος (Μπεντένι)
• Χάραδρος (Ξεριάς)
• Χείμαρος (Κηρίμι)
• Φρίξος
• Xάβος (Γουβιά ή Χώνια)

Καταγραφή των πλημμυρών και του πλημμυρικού κινδύνου στην ευρύτερη περιοχή του Αργολικού Πεδίου – Παναγιώτης Καμπόσος, Πτυχιακή εργασία, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος, Αθήνα, 2016.

[…] Σε ότι αφορά αντιπλημμυρικά έργα, στους χειμάρρους Χάραδρο και Ίναχο έχουν διεξαχθεί από τη δεκαετία του 1940 και μετά έργα διάνοιξης και διευθέτησης τμημάτων των κοιτών στο Αργολικό πεδίο. Μάλιστα κατά τμήματα έχουν αναπτυχθεί και τραπεζοειδή αναχώματα.

Η κοίτη του χειμάρρου Χαράδρου από την συμβολή του με τον ‘Ιναχο διαθέτει διευθετημένη κοίτη μήκους περίπου 2,5 km, μέχρι την γέφυρα Κουρτακίου, στη συνέχεια και για μήκος 1,5 km μέχρι τη γέφυρα της εθνικής οδού Άργους – Κορίνθου, η κοίτη του έχει επενδυθεί ολικώς στη δεξιά όχθη για προστασία της πόλης του Άργους και μερικώς στην αριστερή όχθη.

Πάντως, τα παραπάνω έργα κατά καιρούς δεν αποδείχθηκαν επαρκή για την αποτελεσματική αντιπλημμυρική προστασία της περιοχής, δεδομένου ότι στο μεν Ίναχο, λόγω ρηγμάτωσης των αναχωμάτων, προκλήθηκε υπερχείλιση της αριστερής όχθης του στο παρελθόν, από τη γέφυρα Κουρτακίου μέχρι την γέφυρα της εθνικής οδού Άργους – Κορίνθου, στο δε Ξεριά σημειώθηκαν επανειλημμένες υπερχειλίσεις, ιδιαίτερα δε στο τμήμα από τη συμβολή του στον Ίναχο μέχρι την γέφυρα Κουρτακίου, με αποτέλεσμα την κατάκλυση οικισμών του Άργους και την πρόκληση σημαντικών ζημιών.

Η κατεστραμμένη γέφυρα στη θέση Άκοβα Άργους κατά τα πλημμυρικά φαινόμενα του 2013.

[….] Από τη γέφυρα της εθνικής οδού Άργους – Κορίνθου έως και τη θέση Διπόταμα, όπου συμβάλλει στον Ίναχο, η κοίτη του Ξεριά είναι πολλαπλά τροποποιημένη σε διάφορες περιόδους στη διάρκεια του τελευταίου αιώνα. Διατέμνεται από μια σειρά από γέφυρες που ενώνουν την πόλη του Άργους με τους οικισμούς του Δήμου και πριν από τη θέση Διπόταμα, στον Άγιο Βασίλειο, διατέμνεται σε πολύ μικρή απόσταση από οδική και σιδηροδρομική γέφυρα. Οι διαστάσεις της κοίτης του Ξεριά στη γέφυρα της ΕΟ Άργους – Κορίνθου ξεπερνούν τα 90m σε μήκος και φθάνουν τα 3,5m σε ύψος. Αντίθετα στη περιοχή του Αγίου Βασιλείου η κοίτη είναι διαμορφωμένη σε διατομή τραπεζίου με βάση μικρή 18,9m (πυθμένας), βάση μεγάλη 26,1m, ενώ το ύψος στην οδική γέφυρα φθάνει τα 3,7m και στη γέφυρα του τρένου τα 3,3m. Η σημαντική αυτή μείωση της ωφέλιμης διατομής του Ξεριά δημιουργεί σε συνδυασμό με ακραίες βροχοπτώσεις πλημμυρικά φαινόμενα. Από γεωμορφολογικής άποψης, το τμήμα αυτό του Ξεριά, αποτελεί ένα ενεργό αλλουβιακό ριπίδιο, το οποίο διαμορφώνεται ήδη από τους ιστορικούς χρόνους. Σύμφωνα με τους (FOUACHE & GAKI – PAPANASTASSIOU, 1997) και (ZAMANI et al., 1991), οι ρυθμοί απόθεσης του σύγχρονου αλλουβιακού ριπιδίου του Ξεριά στη περιοχή του Αγίου Βασιλείου στην περίοδο των Ρωμαϊκών χρόνων φθάνουν τα 3,1 χιλ./έτος. Η τιμή αυτή υπολογίστηκε με βάση τα θαμμένα ερείπια γεφυρών των Ρωμαϊκών χρόνων σε βάθη 7m (2ος – 3ος αιώνας μΧ) και 5,5m (4ος αιώνας μΧ).

Όπως αντιλαμβάνεται εύκολα κάνεις, ο ρυθμός απόθεσης σε χιλιοστά/έτος, δε διατηρείται σταθερός. Η τάση όμως καταδεικνύει, πως ο Ξεριάς βρίσκεται σε δυναμικό καθεστώς απόθεσης με υψηλούς ρυθμούς, πάνω από 2.000 χρόνια. Οι αποθέσεις αυτές δημιούργησαν το σημερινό του ριπίδιο, το οποίο δεν είναι ορατό εύκολα, δεδομένου ότι διαχέεται στο Αργολικό πεδίο. Όμως η πόλη του Άργους, που βρίσκεται δυτικά της κοίτης του Ξεριά, είναι συστηματικά σε χαμηλότερα υψόμετρα, δημιουργώντας μια ξεχωριστή υδρολογική λεκάνη, η οποία μέσω τάφρων διοχετεύει τα νερά της στα κατάντη, στη περιοχή της λεκάνης του Ερασίνου. Η κοίτη του Ξεριά, από τη γέφυρα της ΕΟ Άργους – Κορίνθου έως και τα Διπόταμα, όπως έχει διαμορφωθεί κατά θέσεις, αποτελεί το σχετικό όριο (υδροκρίτη) των επιφανειακών υδάτων. Έτσι σε κανονικές περιόδους βροχοπτώσεων, όσο δεν υπερχειλίζει ο Ξεριάς, το δίκτυο των τάφρων νότια του Άργους, έχει την ικανότητα να μεταφέρει τα επιφανειακά νερά στα κατάντη, έστω και με αργούς ρυθμούς. Σε περιόδους όμως ακραίων και ραγδαίων βροχοπτώσεων, όταν η κοίτη του υπερχειλίζει, ο όγκος του νερού που διοχετεύεται προς τη πόλη του Άργους είναι τέτοιος που τόσο το αποχετευτικό σύστημα ομβρίων, όσο και οι τάφροι στη κατάντη περιοχή αδυνατούν να το οδηγήσουν γρήγορα στη θάλασσα, με άμεσο αποτέλεσμα τη πλημμύρα σε περιοχές εντός της πόλης του Άργους…

Για την ανάγνωση ολόκληρης της εργασίας πατήστε διπλό κλικ στον παρακάτω σύνδεσμο:Καταγραφή των πλημμυρών και του πλημμυρικού κινδύνου στην ευρύτερη περιοχή του Αργολικού Πεδίου

Ράδος (Μπεντένι)

Τα ονόματα αυτά ο ποταμός Ράδος τα πήρε από δύο χωριά, από τα οποία περνάνε οι ρεματιές του, στις βόρειες πλαγιές του Διδύμου όρους. Ράδος είναι νεοελληνικό οικογενειακό όνομα [1], απαντάται όμως και ως όνομα χωριών, μάλιστα στη γενική (του Ράδου [2]), στη Μεσσηνία, Λοκρίδα και Γορτυνία [3].  Η λέξη Μπεντένι είναι αραβικής και τουρκικής προέλευσης (μπεντέν) και σημαίνει κάστρο [4].

Το χωριό Μπεντένι έχει μεταφερθεί ανατολικότερα, μετονομασμένο διαδοχικά σε Μπάφι και Αγία Ελένη [5]. Στην παλιά θέση του χωριού, στα μισά της απόστασης Τραχειάς – Αγ. Ελένης, σώζονται λείψανα πελασγικής οικοδομίας,  άγνωστης πόλης, ίσως της αρχαίας Δρυόπης. Στους πρόποδες της Ακρόπολης υπάρχουν ερείπια τουρκικού πύργου, απ’ όπου και η ονομασία και πηγή νερού που τρέχει νότια και πέφτει  στον κλάδο του Ράδου, που έρχεται από το Άνω Φανάρι. Σήμερα οι ντόπιοι δεν τον αποκαλούν πλέον Μπεντένι.

Η κοίτη του χειμάρρου αρχίζει από την περιοχή του θεάτρου της Επιδαύρου στο αρχαίο Κυνόρτιο όρος και από το χωριό Αδάμιο συγκεντρώνει τα νερά του οροπεδίου της Τραχειάς, ενισχύεται από τα ρέματα που κατηφορίζουν από τα χωριά Άνω Φανάρι και Ράδο, διασχίζει το φαράγγι του Αυγού και εκβάλλει στην παραλία των Ιρίων, καθιστώντας  εύφορη την πεδιάδα του κάτω ρου του. Στα περίπου 32 χιλιόμετρα της  διαδρομής του δέχεται νερά από τα όρη Κυνόρτιο (Χαράνι) και  Κορυφαίο από το Βορρά, Ορθολίθιο από ανατολικά και  Αυγό από νότια.

Ράδος – Φωτογραφίες από το διαδικτυακό τόπο «Ράδος ποταμός».

Ράδος

Μεταξύ των εκβολών του Ράδου και του χειμάρρου της Κάντιας πλησιέστερα στο δεύτερο  υπήρχε ο ναός του Απόλλωνα Πυθαέα. Οι πόλεις της συμμαχίας του Άργους ήταν υποχρεωμένες να στείλουν ένα ζώο για θυσία στη γιορτή του. Όταν οι Επιδαύριοι αρνήθηκαν  να στείλουν θύμα υπέρ των παραποταμίων [6], οι Αργείτες τους κήρυξαν τον πόλεμο. Παραποτάμιους αποκαλεί ο Θουκυδίδης τους κατοίκους των περιοχών γύρω από τον Ράδο, που ανήκαν στους Επιδαυρίους. Η χώρα γύρω του κατοικήθηκε από τους Δρύοπες, που οι Δωριείς έδιωξαν από την Οίτη. Το άνυδρο οροπέδιο της Τραχείας, είναι διάσπαρτο από αρχαία χαλάσματα, που κάποιο από αυτά θα ανήκε στη Δρυόπη.

Ράδος

Ράδος

Ράδος

Το φαράγγι του Αυγού, που αναφέραμε πιο πάνω, ξεκινά Β.Α. από τα Άνω Καρνεζέικα. Είναι βαθύ και κατάφυτο και έχει διανοιχθεί από το Ράδο, στην προσπάθειά του να βρει διέξοδο στη θάλασσα. Μέσα στο φαράγγι, στην αριστερή όχθη, σε απόκρημνη θέση,  σκαρφαλωμένη σε κοίλωμα κατακόρυφου βράχου, βρίσκεται εγκαταλελειμμένη η διαλυμένη από τη βαυαρική Αντιβασιλεία μονή Αγίου Δημητρίου του 11ου αιώνα, γνωστή σαν Μονή Αυγού. Από τα παράθυρά της το μάτι απολαμβάνει τη θέα, που φτάνει μέχρι τις εκβολές στα Ίρια.

Το όνομα του χωριού αυτού, που βρέχεται από τον Ράδο, ίσως προέρχεται από την πανάρχαιη ρίζα –ιρ, που συνδέεται με το νερό [7]. Στις μέρες μας πάντως η σχέση του Ράδου με το νερό είναι καθαρά εποχική. Ξερός τον περισσότερο καιρό, κατεβαίνει ορμητικός στις μεγάλες βροχές. Παλιότερα στις εκβολές του σχηματίζονταν μικρές ελώδεις λίμνες.

Υποσημειώσεις

[1] Κωνσταντίνος Ράδος, αγωνιστής του ’21, διοικητής Ναυπλίας και επίτροπος Αργολίδας επί Καποδίστρια.

[2] Το Ράδο είναι χωριό του νομού Αργολίδας του δήμου Ερμιονίδας. Είναι χτισμένο σε υψόμετρο 430 μέτρων στην βόρεια πλευρά του όρους Δίδυμο, κοντά στον εθνικό δρόμο που συνδέει την Επίδαυρο με το Κρανίδι. Έχει πληθυσμό σύμφωνα με την απογραφή του 2001, 81 κατοίκους. Δίπλα στο Ράδο ρέει το ομώνυμο ρέμα που αποτελεί έναν από τους βασικούς κλάδους που σχηματίζουν τον χείμαρρο Σέλλα ή Μπεντένι, κύριο χείμαρρο της νότιας Αργολίδας.

[3] Απαντάται και σε σλαβικά ονόματα, Ραδοσίνιστα, Ραδοσλαύωφ,  ενώ υπάρχει και αλβανικό χωριό Rade. Bλ. και «Πελ. Πρωτοχρονιά», 1965, Δ. Ι. Γεωργακά, «Τα τοπωνύμια Αργολίδος…».

[4]  Η λαϊκή μούσα τραγουδάει: «Η αγάπη πύργους καταλεί, μπεντένια ρίχνει κάτου και παλικάρια του σπαθιού τα ρίχνει του θανάτου».

[5] Ο οικισμός της Αγίας Ελένης βρίσκεται στην Δ. Τροιζηνία, κοντά στα όρια με το νομό Αργολίδας. Πρόκειται για ένα ημιορεινό οικισμό που έχει θέα στο οροπέδιο της Αργολίδας και παλαιότερα ονομαζόταν «Μπάφι».

[6]  Θουκυδίδης 5,53. Σε άλλες εκδοχές του κειμένου αναφέρεται υπέρ των βοταμίων, δηλ. για τα βοσκοτόπια.

[7] Ίρις, η θεά που κουβαλούσε το αθάνατο νερό στους θεούς. Ίρης, μικρασιατικός ποταμός (σήμερα Ιρμάκ), Ίρης και ο Ευρώτας.

Κωνσταντίνος Π. Δάρμος

 Κωνσταντίνος Π. Δάρμος, «Οι Αρχαίοι Ποταμοί της Αργολίδας». Έκδοση: Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού, Άργος, Δεκέμβριος, 2013.

Διαβάστε ακόμη:

Αρχαίοι Ποταμοί Αργολίδας

• Αμυμώνη (Λέρνη, Mαστός)
• Aργολικός Κηφισός (Λύρκειος;)
• Αστερίων
• Δερβένι
• Δαφνόρεμα
• Ελευθέριον Ύδωρ
• Ερασίνος
• Ίναχος (Καρμάνωρ, Αλιάκμων, Πάνιτσα)
• Ποντίνος (Κρόι)
• Ποταμιά (Ξωβριό)
• Χάραδρος (Ξεριάς)
• Χείμαρος (Κηρίμι)
• Φρίξος
• Xάβος (Γουβιά ή Χώνια)

Δαφνόρεμα

Η ρεματιά αυτή ξεκινά από τις Ν.Δ. υπώρειες του Αραχναίου και εκβάλλει στην περιοχή της αρχαίας Ασίνης [1]. Κοντά στο χωριό Αρκαδικό (τ. Μπρουτζαίικα) στη δεξιά του όχθη, υψώνεται λόφος με τα επιβλητικά ερείπια του κάστρου της Καζάρμας, που ίσως χτίστηκε  στη θέση της Ακρόπολης της αρχαίας Λήσσας, που δεσπόζουν πάνω από την κοίτη της ρεματιάς. Στον ίδιο χώρο ενώνεται με ασήμαντη νεροσυρμή, που κατεβαίνει από τα βόρεια, αξιομνημόνευτη για το μικρό μυκηναϊκό γεφύρι της [2]. Η μοναδική αυτή κατασκευή, φτιαγμένη από μεγάλες πέτρες, με μια οξυκόρυφη κάμαρα, βρίσκεται αριστερά του δρόμου Άγ. Ιωάννης-Αρκαδικό.

Γέφυρα Καζάρμας

Το γεφυράκι αυτό εξυπηρετούσε από τον 12ο π.Χ. αιώνα τον πανάρχαιο δρόμο Μυκηνών– Επιδαύρου. O W. Miller [3] γράφει: …το επιβλητικόν επί λόφου τινός κάστρον Καζάρμα και πρωτόγονός τις γέφυρα κυκλωπείου κατασκευής, είνε τα μόνα διακόπτοντα την μονοτονίαν της μακράς μέχρι του Ναυπλίου αμαξοδρομίας.

Αγία Μαρίνα, Καζάρμα. Φωτογραφία από τον διαδικτυακό τόπο «Περιήγηση στα Μνημεία της Αργολίδας», Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας.

Εκεί κοντά στη θέση Σουλινάρι, τρέχει ομώνυμη πηγή. Επίσης υπήρχε μεγάλη γέφυρα, που το 1940 ανατινάχθηκε, για να μην περάσουν οι Γερμανοί. Στο βάθος της ρεματιάς είναι χτισμένη βυζαντινή εκκλησία του 12ου αιώνα, η Αγία Μαρίνα.

Υποσημειώσεις

[1] Ο δαφνοπόταμος ή δαφνόρεμα είναι ένα χείμαρρος που διασχίζει όλο το δήμο Ναυπλιέων. Ξεκινά από το Αραχναίο μέσα από το Μετόχι και το Αρκαδικό καταλήγει στην παραλία της Πλάκας κοντά στο Καστράκι .

[2] Βρίσκεται στο Αρκαδικό Αργολίδας, στη θέση «Μετόχι» και είναι 3.300 και πλέον χρόνων. Χρησιμοποιείται και σήμερα από τους ντόπιους και βρίσκεται κάτω από το ομώνυμο κάστρο στο «Δαφνόρεμα» ή κάστρο Καζάρμας (Ιταλ. casa di arma-στρατόπεδο), επί του ομώνυμου ρέματος. Το μυκηναϊκό αυτό γεφύρι, μονότοξο, είναι το πιο καλοδιατηρημένο στην Αργολίδα, και γενικότερα στην Πελοπόννησο, βρίσκεται στο 15ο χιλιόμετρο Ναυπλίου – Επιδαύρου και κατασκευάστηκε γύρω στα 1300 πχ.

[3] Miller William, «Περιοδεία ανά την Πελοπόννησον». Μετάφραση Σπ. Λάμπρου από το περ. Westmister Review 1904, στον Νέο Ελληνομνήμονα, τ.21, 1904.

Κωνσταντίνος Π. Δάρμος

 Κωνσταντίνος Π. Δάρμος, «Οι Αρχαίοι Ποταμοί της Αργολίδας». Έκδοση: Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού, Άργος, Δεκέμβριος, 2013.